Ï ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΗΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ: ΑΛΛΟ ΦΥΣΙΚΗ ΚΙ ΑΛΛΟ ΒΙΑΙΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ὅπου λέει πὼς εἶναι τῶν νικητῶν κατὰ τὸν πόλεμο ἐκεῖνα ποὺ ἀποκτήθηκαν» («Πολιτικά» Α, 1255α, 6.)  «Ἰσχυρίζονται δηλαδὴ αὐτοί, πὼς γεννιέται ἄνθρωπος ἀπὸ ἄνθρωπο καὶ ἀπὸ θηρία θηρίο καὶ ἔτσι γεννιῶνται ἀπὸ ἄξιους ἄξιοι. Ἡ φύση ὅμως πολλὲς φορὲς θέλει νὰ κάνῃ αὐτό, ἀλλὰ δὲν τὸ μπορεῖ πάντοτε. Ὅτι ἔχει κάποιο λόγο ἡ ἀμφισβήτηση καὶ δὲν εἶναι οἱ μὲν κατὰ φύση δοῦλοι, οἱ δὲ ἐλεύθεροι, εἶναι φανερὸ καὶ πὼς ἕνας τέτοιος διαχωρισμός, ποὺ συμφέρει στὸν μὲν νὰ δουλεύῃ, στὸν δὲ νὰ δεσπόζῃ (καὶ δίκαιο εἶναι) καὶ πρέπει τὸ μὲν νὰ ἄρχεται, τὸ δὲ νὰ ἄρχῃ, ἔτσι καὶ νὰ δεσπόζῃ. Ἀλλὰ τὸ “κακῶς νὰ δεσπόζῃ” εἶναι ἀσύμφορο σὲ ἀμφοτέρους (γιατί ἔχουν τὸ αὐτὸ συμφέρον καὶ στὸ μέρος καὶ στὸ ὅλον καὶ στὸ σῶμα καὶ στὴ ψυχή). Ὁ δὲ δοῦλος εἶναι μέρος τοῦ δεσπότη, σὰν κάτι ἔμψυχο τοῦ σώματος, ποὺ εἶναι ξεχωριστὸ μέρος. Γι’ αὐτὸ καὶ εἶναι πρὸς τὸ συμφέρον ἡ φιλία μεταξὺ δούλου καὶ δεσπότη, ποὺ εἶναι κατὰ φύση ἄξιος, ἐνῷ σὲ ἐκείνους ποὺ δὲν ὑπάρχει σχέση μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, ἀλλὰ κατὰ νόμο καὶ λόγῳ βίας, συμβαίνει τὸ ἀντίθετο.» («Πολιτικά» Α, 1255β.) Προχωρεῖ ἐδῶ ὁ φιλόσοφος στὴ διαπίστωση, πὼς ἡ φυσικὴ ἀνισότητα τῶν ἀνθρώπων δὲν διαιωνίζεται κληρονομικά, ὥστε τὸ δοῦλον καὶ ἀρχόμενον μπορεῖ νὰ μεταβάλλεται κληρονομικὰ σὲ ἄρχον καὶ δεσπόζον. Καὶ γιὰ νὰ εἶναι συμφέρουσα ἡ σχέση, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ψυχικὴ συνάφεια, ποὺ εἶναι φυσικὴ μεταξὺ ἐργοδοσίας καὶ ὑπαλλήλου. Ἐνῷ συμβαίνει τὸ ἀντίθετο, εἶναι συγκρουσιακὴ ἡ κατὰ νόμον καὶ βίαιη δουλικὴ σχέση. Τὸ δουλοκτητικὸ καθεστὼς εἶναι ἡ κατὰ νόμον καὶ μετὰ βίας δουλεία, τὴν ὁποία ὁ Ἀριστοτέλης ἀπορρίπτει σὲ μία εὐνομούμενη πολιτεία καὶ σὲ καμμία περίπτωση ἡ κατὰ φύση ἀνισότητα, ὅπου «δὲν εἶναι οἱ μὲν κατὰ φύση δοῦλοι, οἱ δὲ ἐλεύθεροι». Ὁ Ἀριστοτέλης προσπαθεῖ νὰ οἰκοδομήσῃ μία ἀστασίαστη πολιτεία ἐλεύθερων καὶ ἴσων ἀνθρώπων. Τὴν κατὰ φύση νὰ ἐξισορροπήσῃ μὲ τὴν κατὰ νόμο ἰσότητα τῶν εὐκαιριῶν. Γι’ αὐτὸ προχωρεῖ ἐπαγωγικὰ στὴ συγκρότητη τῆς ἄριστης πολιτείας. Ξεκινᾷ ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο, ἄνευ οὐδεμίας διάκρισης, δούλου καὶ ἐλεύθερου, θεωρῶντας πώς: «ὁ ἄνθρωπος εἶναι φύσει πολιτικὸν ζῷον... Ὁ λόγος δὲ φανερώνει, ποιό εἶναι τὸ συμφέρον καὶ ποιό τὸ βλαβερόν, ὥστε νὰ γνωρίζῃ τὸ δίκαιο καὶ τὸ ἄδικο, γιατὶ αὐτὸ εἶναι τὸ κύριο γνώρισμα τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὰ ζῷα... Ὁ δὲ μὴ δυνάμενος ἢ μὴ ἔχων κανενὸς ἀνάγκη (λόγῳ τῆς αὐτάρκειάς του) νὰ συμμετέχῃ σὲ κανένα μέρος τῆς πόλης εἴτε εἶναι θηρίο εἴτε θεός» («Πολιτικά» Δ, 1253α, 2). Συνεχίζει μὲ τὴν κατὰ φύση ἀνισότητα καὶ διαφορετικότητα τῶν ἀνθρώπων, πιστεύοντας πὼς ἡ πολιτεία τῶν ἀνθρώπων: «δὲν εἶναι μόνον ἄθροισμα περισσότερων ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ ποιοτικὰ διαφορετικῶν, γιατί δὲν γίνεται πολιτεία ἀπὸ ὅμοιους» («Πολιτικά» Β, 1261α, 2.) Καὶ «οἱ ἄνθρωποι ἀγαθοὶ καὶ σπουδαῖοι γίνονται διὰ τριῶν. Τὰ δὲ τρία εἶναι ἡ φύση, ἔθος, λόγος» («Πολιτικά» Ζ, 1332α, 13). Μὲ μοναδικὸ ὑλικὸ τὸν ἄνθρωπο, πολιτικὸ ζῷο τοῦ λόγου, τῆς φυσικῆς ἀνισότητας καὶ τῆς πολύμορφης διαφορετικότητας, προσπαθεῖ νὰ τὸν ἐντάξῃ σὲ μία ἄριστη πολιτεία ἐλευθερίας καὶ ἰσότητας τῶν εὐκαιριῶν, γιατὶ «τῆς ἐλευθερίας μετέχουσι πάντες» («Πολιτικά» Γ, 1280α)· «πανταχοῦ γὰρ διὰ τὸ ἄνισον στάσις» («Πολιτικὰ» Ε, 1301β). Ἔτσι ὁ Ἀριστοτέλης ἀναδεικνύεται μέγας φιλόσοφος τῆς ἀνατομίας τῆς ἀνθρώπινης φύσης καὶ μέγας πολιτειολόγος, ποὺ κανένας διανοούμενος, καθ’ ὅσον γνωρίζω, μπόρεσε νὰ τὸν ξεπεράσῃ οὔτε τὰ κράτη, δυστυχῶς, μπόρεσαν νὰ θεσμοθετήσουν συνταγματικὰ ὡλοκληρωμένη τὴν ἀριστοτέλεια διάκριση τῶν ἐξουσιῶν. Γεράσιμος Καζάνας Οἰκονομολόγος