ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΠΟΖΩΝΗΣ’ Ἢ ἀναζήτηση τοῦ τελείου στὸ κλασσικὸ πνεῦμα Οἱ ἀρχαῖοι ἕλληνες τοῦ πέμπτου καὶ τοῦ τετάρτου π.Χ. αἰώνα ἀναζητοῦσαν τὴν ἱ- δέα τοῦ πράγματος, γιὰ νὰ ἐκφράσουν τὸ πρᾶγμα. Καὶ αὐτὸ ἀποτελοῦσε τὴν τελειότη- τα στὴν ἐντελεχειακὴ καὶ στὴν δυναμική της δοµή. Ἡ τελειότητα ἀνάγεται στὸ τέλος, ποὺ εἶναι τὸ ἀντίθετο τῆς ἀρχῆς, τῆς ἀφετηρίας" ἀλλὰ τέλος δὲν εἶναι τέρμα. Ὃ ἀρ- χαῖος ἕλληνας κινεῖται πρὸς τὴν τελειότητα, ἐνῶ ξέρει πὼς δὲν θὰ τὴν φθάση. Τὸ ἴδεα- τὸ ὑπερβαίνει πάντα τὸ πραγµατικό, χωρὶς νὰ ἐμπλέκεται στὴν οὐτοπία. Ὃ ἀρχαῖος ἕλληνας ξέρει νὰ διακρίνη τὸ ἀδύνατο ἀπὸ τὸ δυνὰτό, μπορεῖ νὰ ἔεχω- ρίζη τὸ πιθανὸ ἀπὸ τὸ ἀπίθανο, ἀναζητεῖ τὰ ὅρια τοῦ φανταστικοῦ ἀπὸ τὸ πραγµατικό. Ἢ λέξη δὲν εἶναι γυμνὴ ἀπὸ περιεχόµενο, δὲν εἶναι ”/ἶατμς νοοῖς, ὅπως θὰ ποῦν στὸν Μεσαίωνα οἱ ὀπαδοὶ τῆς ὀνοματοκρατίας. Κάθε λέξη ἀναφέρεται σὲ µία πραγµατικό- τητα καὶ ἡ τελειότητα συνίσταται στὴν σταθερότητα καὶ εὐκρίνεια τῆς οὐσίας κάθε πράγματος. Ἔτσι ἡ τελειότητα εἶναι θεϊκὴ ἰδιότητα. Ἐνσαρκώνεται σὲ θεοὺς καὶ θεὲς ὡς σο- φία, ὡς τέχνη, ὡς ἀρετὴ σ᾽ ὅλη της τὴν ποικιλία. Ἢ ᾿Αθηνᾶ ἐκφράζει τὴν θεωρητικὴ γνώση, ὁ Ἥφαιστος προσωποποιεῖ τὴν πρακτικὴ ἐπινοητικότητα, ἡ ᾿Αφροδίτη ἀκτι- νοβολεῖ τὸ κάλλος, ἡ Ἄρτεμις βιώνει τὴν ἁγνότητα, ὁ ᾿Απόλλων αἰσθητοποιεῖ τοὺς ἤ- χους σὲ μουσικὴ καὶ ἐμπνέει τὸν πόθο γιὰ τὴν ἀνωτερότητα. ᾽Αλλ᾽ ἡ φαντασία δὲν τοξεύει τὸ ἀδύνατο. 'Ο ἀρχαῖος ἕλληνας ἔχει συναίσθηση τῆς ἀδυναμίας, ἔχει ἐπίγνωση τῆς ἀτέλειας, μὲ σπάνια ὀξύνοια ἀνακαλύπτει καὶ ἀνα- τέμνει τὸ κακό, ποὺ στὸν ἐσώτερό του πυρήνα ἐκφράζεται ὡς τραγικότητα. Ἡ ζωὴ εἴ- ναι ἀγώνισμα γιὰ τὸ καλύτερο. Ὃ ἄνθρωπος παλεύει γιὰ τὴν βελτίωση καὶ τὴν ὁλο- κλήρωσή του. Τὸ «δυνάμει» ποὺ κρύβει µέσα του, πρέπει νὰ ὡριμάση καὶ νὰ ἐκφρασθῆ ἔξω του. Γιὰ τὸν ἀρχαῖο ἕλληνα, τὸ «τέλος» εἶναι τὸ ἰδανικό. Ὃ Πλάτων τὸ ἔλεγε ἰδέα. Κατ᾽ αὐτὸν, ἡ ἰδέα δὲν εἶναι ἀποκύημα τῆς φαντασίας, ἀλλ᾽ ἑνορατικὴ καὶ στὴν συνέχεια λογικὴ σύλληψη τῆς πραγματικότητας. Ἡ ἰδέα ἀποτελεῖ τὴν οὐσία τοῦ πράγ- ματος, γιατὶ εἶναι ἁπλῆ, ἐνέχει σταθερότητα, εἶναι «παραδειγματική», παρέχει δηλαδὴ τὸ ὑπόδειγμα, καὶ ἔχει ἀντικειμενικότητα, διότι ἀναφέρεται στὴν νόηση καὶ εὐρύτερα στὸν πνευματικὸ βίο κάθε ἀνθρώπου. Ἣ ἀλήθεια μᾶς ἐπιβάλλεται ἀπὸ μόνη της. Τὸ «καλὸν» ἀκτινοβολεῖ µέσα µας ὡς κάλλος. Ἣ ἀρετὴ μᾶς γεμίζει εὐδαιμονία. Ἢ ἰδέα ἀνάγεται στὴν πραγματικότητα καὶ ἡ πραγματικότητά της κυρώνεται ἀπὸ τὴν λει- τουργικότητα καὶ τὴν παραγωγικότητά της. Ἣ ποιότητά.της ἀποκαλύπτεται στὸν «ἷ- µερο» τοῦ ἀνθρώπου, νὰ γίνη καλύτερος, νὰ προοδεύση καὶ ἄρα νὰ γίνη «εὐδαίμων». ᾿Αλλ᾽ ἡ εὐδαιμονία δὲν εἶναι εὐτυχία, γιατὶ δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὰ ἐξωτερικὰ πράγματα, ἀλλ᾽ ἀπὸ τὸ ἀγώνισμα τοῦ ἀνθρώπου γιὰ βελτίωση τοῦ μέσα του «εἶναι». Ἔτσι ἡ ἀναζήτηση τῆς τελειότητας ἐκφράζεται ὡς κλασσικὸ πνεῦμα. Δὲν εἶναι τελειότητα, ἀλλὰ φορὰ πρὸς τὴν τελειότητα, δὲν εἶναι τέρμα, ἀλλὰ ξεδίπλωμα τῆς ποιότητας, ποὺ «δυνάμει» ὑπάρχει μέσα μας. Τὸ κλασσικὸ ἔγινε ὑποδειγματικό, γιατὶ ἔδειξε τὶς πολλαπλὲς δυνατότητες τῆς παρουσίας τῆς ἰδέας, γιατὶ προσέφερε κίνητρα καὶ σ᾽ ἄλλες ἐποχὲς νὰ ἐκφράσουν τὸν πνευματικό τους βίο. Ἔτσι τὸ φαινόμενο τῆς ἀναγεννήσεως δὲν περιορίζεται σὲ µία ἱστορικὴ περίοδο, ὅπως συμβαίνει μὲ τὴν ᾿Αναγέννηση τοῦ 15ου καὶ τοῦ Ιόου αἰώνα, ἀλλ᾽ ἐπαναλαμβάνε- ται µέσα στὴν ἱστορία. Ἔχομε τοὺς λατίνους συγγραφεῖς καὶ τὴν ρωμαϊκὴ τέχνη, ποὺ » Ὁ κ. Γεώργιος Μποζώνης εἶναι καθηγητὴς τῆς Φιλοσοφίας στὸ Πανεπιστήµιο ᾿Αθηνῶν. Τὸ ἄρθρο του αὐτὸ ἀποτελεῖ µέρος ἀνακοινώσεως ποὺ ἔγινε ἀγγλιστὶ στὸ διεθνὲς φιλοσοφικὸ συμπόσιο, ποὺ ὠργάνωσε τὸ ” Ιπείἰυίθ {ο υήπιαίε γεαΙΙίγ απά πιεαπἰηρ΄’ στὸ Πανεπιστήµιο τοῦ Το- γοηίο τὸν Αὔγουστο (17-20) τοῦ 1983.