ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Γ. ΡΟΖΟΣ Σκοταδισμὸς κι ἑλληνικότητα άθε φορὰ ποὺ διαβάζω ἀρχαίους συγγραφεῖς ἤ βιβλία σχετικὰ μὲ τὸν ἀρχαῖο ἑλληνικὸ πολιτισμό, τὴν ἱστορία του καὶ τὶς ἐπιδόσεις του, σχεδὸν αὐτόματα ὁ νοῦς μου πάει στοὺς μεγάλους ἀπόντες. Μὲ τὴ φράση αὐτὴν ἐννοῶ, κυρίως, ὅλους ἐκείνους τοὺς δημιουργούς, σ ̓ ὅλους τοὺς τομεῖς τῆς τέχνης καὶ τῆς ἐπιστήμης, τῆς φιλοσοφίας καὶ τῆς σκέψης, ποὺ δὲν διασώθηκε τὸ ἔργο τους. Πολλούς ἀπ ̓ αὐτούς δὲν τοὺς ξέρουμε σήμερα καθόλου. Αλλους τοὺς γνωρίζουμε μόνο ἀπὸ τὰ ὀνόματα, ἀπὸ τὰ λίγα βιογραφικά τους ἤ τὰ ἐλάχιστα κατάλοιπα ἀπὸ τὰ ἔργα τους. Ὡστόσο, ὑπῆρξαν. Μερικοὶ ἀπ ̓ αὐτοὺς ἦταν μάλιστα ἔξοχοι καὶ ἰσάξιοι αὐτῶν ποὺ γνωρίζουμε καὶ σώθηκε τὸ ἔργο τους. Γιατὶ γι’ αὐτοὺς αὐτὴ ἡ ἀτυχία; Ποιὰ μοίρα φθονερὴ ἔκανε τοὺς ἄξιους αὐτοὺς ἐργάτες τῆς ἐπιστήμης καί τῆς τέχνης νὰ μείνουν γιὰ πάντα στὸ περιθώριο, ἐνῶ εὐνόησε κάποιους ἄλλους; ̓Ακριβῶς σ ̓ αὐτοὺς ὅλους εἶναι ἀφιερωμένο τὸ μελέτημα αὐτὸ καὶ στὴν προσπάθεια νὰ δοθοῦν πειστικὲς ἐξηγήσεις γιὰ τὴν μερικὴ ἤ ὁλικὴ ἐξαφάνιση τοῦ ἔργου τους, : Πρῶτα - πρῶτα θὰ ἤθελα, προκαταβολικά, ν ̓ ἀπορρίψω, ὡς ἄδικη καὶ ἀβάσιμη, τὴ γνωστὴ θεωρία τῆς φυσικῆς ἐπιλογῆς. Σύμφωνα μ ̓ αὐτὴν διασώθηκαν μόνο οἱ συγγραφεῖς καὶ τὰ ἔργα τους ποὺ εἶχαν μεγαλύτερη ἀξία ἀπὸ τοὺς ἄλλους. Ὃ χρόνος, ἰσχυρίζονται οἱ καλόπιστοι ὑποστηρικτές της, διέσωσε καὶ μᾶς κληροδότησε μόνο ὅ,τι ἄξιζε νὰ σωθεῖ. Ὅλοι οἱ ἄλλοι ξεχάστηκαν. Αὐτὸ ἰσχύει, βέβαια, κατὰ τὴν θεωρία, ἀλλὰ ὄχι στὴν πραγματικότητα. Πρῶτα - πρῶτα ἀναφέρομαι σὲ δημιουργοὺς ἰσάξιους καὶ ἰσοδύναμους. Πῶς συμβαίνει τοὺς μισοὺς ἀπ ̓ αὐτοὺς ὁ «χρόνος» νὰ τοὺς εὐνόησε, καὶ μάλιστα σκανδαλωδῶς, καὶ τοὺς ὑπόλοιπους, ἀντίθετα, νὰ τοὺς γκρέμισε σκληρὰ στὰ τάρταρα τῆς ἀνυπαρξίας; Ποιοὶ παράγοντες συνέργησαν σ ̓ αὐτὸ τὸ κάθε ἄλλο παρὰ δίκαιο ξεδιάλεγμα καὶ ποιὸς μπορεῖ νὰ μᾶς πείσει, μὲ βεβαιότητα, πὼς ὅ,τι σώθηκε ἀπὸ τὴν ἀρχαία μας πολιτιστικὴ κληρονομιὰ εἶναι τὸ καλύτερο καὶ αὐτὸ ποὺ θᾶπρεπε νὰ μᾶς παραδοθεῖ; Ὃ νοῦς μας, ἀμέσως, πάει σ ̓ ἕνα πλῆθος αἰτίες καὶ λόγους ποὺ εὐθύνονται γι’ αὐτὲς τὶς ἔκδηλα ἄδικες ἐπιλογὲς καὶ τὶς ὁπωσδήποτε καθόλου ἀντιπροσωπευτικές. ̓Αλίμονο ἄν ὅλα ὅσα ξέρουμε, ἤ μᾶς διέσωσε ὁ χρόνος, εἶναι ὅ,τι ἐκλεκτότερο καὶ ποιοτικὰ τὸ ἀνώτερο τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ. Δυστυχῶς, ἀπὸ τὰ ἀνόμοια, ἐτερόκλιτα, ἀποσπασματικά καί, συχνότερα, ἐπουσιώδη κατάλοιπα ποὺ ἔχουμε, σήμερα, στὴ διάθεσή μας, δὲν μποροῦμε νὰ διαμορφώσουμε μιὰν ἀληθινὰ πλήρη κι ὁλοκληρωμένη εἰκόνα του. Μᾶς λείπουν πολλά, καίρια καὶ σημαντικά, γιὰ νὰ μποροῦμε νὰ ποῦμε, ὅτι ξέρουμε σὲ κάποιο ὑψηλὸ βαθμὸ πληρότητας τὸ «θαῦμα» ἐκεῖνο τῆς ὀμορφιᾶς καὶ τῆς τελειότητας ποὺ δημιούργησαν οἱ μακρινοί μας πρόγονοι. Σκόρπια, σκοτεινὰ καὶ ἀμφίβολα εἶναι ὅσα γνωρίζουμε γιὰ τοὺς μεγάλους προσωκρατικοὺς φιλοσόφους μας. Ὃ Ἡράκλειτος δὲν θὰ ἦταν τόσο «σκοτεινὸς», ἄν τὸν εἴχαμε ὁλόκληρο κι ὄχι ὅπως εἶναι σήμερα, ποὺ ξεσκλίδια μόνο ἀπὸ τὴν μεγαλειώδη διδασκαλία του ἔχουμε στὴν διάθεσή μας, κι αὐτὰ ὄχι στὴν ἀρχική τους μορφὴ. Αλλωστε, ἕνα μέρος ἀπὸ τὰ ὅσα εἶπε ὁ μεγάλος αὐτός, ὅπως καὶ πολλοὶ ἄλλοι, ἀμφισβητεῖται. Ὑπάρχουν μελετητές πού ἀποδίδουν τὴν πατρότητα κειμένων του σὲ ἄλλους ἤ πολλὲς φράσεις ἄν ὄχι κεφάλαια τὰ θεωροῦν ξένες παρεισφρύσεις καὶ παρεμβολές. ̓Αλλὰ μήπως γνωρίζουμε τὸ ἔργο, τὴ διδασκαλία καὶ τὴν οὐσία τῆς σκέψης, σὲ κάποιο ἱκανοποιητικὸ βαθμό, ἄλλων νεωτέρων φιλοσόφων, ποὺ, στὴν ἐποχή τους, ἧἡταν ὡστόσο πασίγνωστοι ἤ ὑπῆρξαν δάσκαλοι ἄλλων γνωστῶν καὶ διάσημων; Ἕκατοντάδων μεγάλων ἄτυχων τῆς φιλοσοφίας καὶ τῆς ἐπιστήμης, τῆς τέχνης καὶ τοῦ λό-