ΙΩΑΝΝΑ ΛΑΜΠΙΡΗ -- ΔΗΜΑΚΗ3 Κοινωνικὰ στρώματα καὶ κοινωνικὲς τάξεις: ἡ διαμάχη γύρω ἀπὸ τὴν στρωματικὴ προσέγγιση Εἶναι ἀπαραίτητο εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ ἀποσαφηνισθοῦν ὁρισμένα σημεῖα ποὺ σχετίζονται μὲ τὴν διαμάχη γύρω ἀπὸ τὸ ἐὰν ἡ στρωματικὴ προσέγγιση, πρῶτον, περιορίζεται στὴν μέτρηση καὶ συσχέτιση παραγόντων ποὺ ἀφοροῦν σὲ στατιστικὲς ἤ λογικὲς κατηγορίες χωρὶς πραγματικὸ κοινωνιολογικὸ νόημα καί, δεύτερον, συμβάλλει κατὰ οὐσιαστικὸ τρόπο στὴν κατανόηση τῆς ταξικῆς δομῆς τῆς κοινωνίας. Τὸ κοινωνικὸ στρῶμα θεωρεῖται ἀπὸ τοὺς κοινῶνιολόγους ὡς σύνολο ἀτόμων ποὺ ἔχουν ἕνα ἤ περισσότερα κοινὰ χαρακτηριστικά, λχ. ὅλες οἱ παντρεμένες καὶ ἐργαζόμενες Ἑλληνίδες κατὰ τὴν περίοδο 1971--8Ι ἤ ὅλοι οἱ Ἕλληνες πρωτοετεῖς φοιτητὲς τῆς Νομικῆς Σχολῆς κατὰ τὴν περίοδο 198Ι--82. Ἕνα στρῶμα στὴν καθαρὴ μορφή του εἶναι μιὰ στατιστικὴ ἤ λογικὴ κατηγορία, τῆς ὁποίας τὰ μέλη δὲν συνδέονται μὲ ὁποιουσδήποτε ψυχολογικοὺς ἤ κοινωνικοὺς δεσμούς. Ὁ μόνος συνδετικός τους κρίκος εἶναι τὸ κοινωνιολογικὸ κριτήριο ἤ τὰ κριτήρια σύμφωνα μὲ τὰ ὁποῖα κατετάγησαν μαζὶ ἀπὸ τὸν ἐρευνητή. Τὸν κοινὸ αὐτὸ παρανομαστὴ, ποὺ τοὺς συνδέει, τὰ μέλη δὲν ἔχουν συνειδητοποιήσει, καὶ γι’ αὐτὸ ἡ ἔνταξή τους σ ̓ ἕνα κοινωνικὸ στρῶμα ἀποτελεῖ μιὰ τεχνητὴ κατάσταση πού, μὴ ἔχοντας ὁποιαδήποτε ψυχολογικὴ βάση ἤ ρίζες στὴν ὁμαδικὴ συνείδηση, ὑπάρχει μόνο χάρις στὸν χαρακτηρισμὸ ποὺ τῆς ἔδωσε ὁ κοινωνιολόγος. ̓Απὸ τὴν ἄλλη πλευρὰ μιὰ ὁμάδα εἶναι κάτι πολὺ περισσότερο ἀπὸ μιὰ ἁπλὴ κατηγορία ἀτόμων. Οἱ περισσότεροι κοινωνιολόγοι θὰ συμφωνοῦσαν ὅτι ὁ ὅ-ρος «ὁμάδα» ἀναφέρεται σὲ μιὰ «συνεκτική κοινωνικὴ δομή» καὶ ὅτι τὰ μέλη της συνδέονται μεταξύ τοὺς μὲ κάποιας μορφῆς κοινωνικοὺς δεσμούς). Πάντως παρ ̓ ὅλα αὖτὰ δὲν ὑπάρχει ἕνας γενικὰ παραδεκτὸς κοινωνιολογικὸς ὁρισμὸς τῆς ἔννοιας τῆς κοινωνικῆς ὁμάδας. "Αν κανεὶς ἀκολουθήσει τὸν Ο ́. (αμτνίίοῃ --- κάτι ποὺ κάνω ---, κάθε μιὰ ὁμάδα θεωρεῖται ὡς μιὰ «πραγματικὴ συλλογικὴ ἑνότητα», ποὺ περιλαμβάνει ἄτομα ποὺ ἔχουν ἀπὸ κοινοῦ τὴν αἴσθηση τοῦ «ἐμεῖς», συνεργάζονται γιὰ νὰ προωθήσουν κοινοὺς σκοποὺς καὶ κατὰ κανόνα ἀναγνωρίζονται ἀπὸ τὴν εὐρύτερη κοινωνία σὰν μέλη ἑνὸς δεδομένου συνόλου. Ἡ ὁμαδικὴ συνοχὴ καὶ ἡ συνειδητοποίηση τῶν κοινῶν συμφερόντων βασίζεται στὴν κοινότητα τῶν κοινωνικῶν ἀντιλήψεων καὶ τῆς κοινωνικῆς συμπεριφορᾶς2, καὶ συγχρόνως ἐνθαρρύνει τὴν ἀνάπτυξή τους. Μέσα σ ̓ ἕνα τέτοιο ἐννοιολογικὸ πλαίσιο οἱ κοινωνικὲς τάξεις θεωροῦνται σὰν μεγάλες κοινωνικὲς ὁμάδες. ̓ ̓Ακόμη καὶ οἱ κοινωνιολόγοι ποὺ δὲν θεωροῦν ὅτι ὅλες οἱ κοινωνικὲς τάξεις (λ.χ. ὁ Οἰάάεπς) ἤ οἱ περισσότερες ἀπὸ αὐτὲς (λ.χ.ὁ ΚΕ. Ατοη) συνιστοῦν πραγματικὲς ὁμάδες», ἀποδίδουν πάντως στὶς κοινωνικὲς τάξεις κάποια «στοιχεῖα ὁμαδοποίησης»", τὸ κυριότερο ἀπὸ τὰ ὁποῖα εἶναι ἡ ταξικὴ (ὁμαδικὴ) συνείδηση: μιὰ τέτοια συνειδητοποίηση ὀξύνεται μέσα στὰ πλαίσια τῆς ταξικῆς σύγκρουσης καὶ τῶν πολιτικῶν ἀγώνων γιὰ τὴν προώθηση ταξικῶν συμφερόντων ποὺ ἔχουν τὴν βάση τους στὴν οἰκονομικὴ δομή. " Ἢ κ. Ἰωάννα Λαμπίρη - Δημάκη εἶναι ἐπίκουρος καθηγήτρια τῆς Κοινωνιολογίας στὸ Πα νεπιστήμιο ̓Αθηνῶν. Τὸ κείμενο ποὺ ἀκολουθεῖ ἀποτελεῖ μέρος τῆς εὐρύτερης σχετικῆς μελέτης της δοοία] δἰΓα({[ιοδίίοη ἰπ ΟΤεεοε, [962--- 1982, ΕΙενεῃ Εςςαγς, Α. ΦαΚΚογΙας, Αιήαῃς - Οοπιοιἰπί, 1983. Βλ. καὶ τὸ ἔργο της Ἢ Ἑλληνικὴ κοινωνία στὴν φοιτητικὴ συνείδηση (« Ὀδυσσέας», ̓Αθήνι 1983. 1. Βλ. Ν. 5. Ι.ΑπάεςΚετ, "Ογομρ’ στὸ 5. Οου]ά απά ΥΝν. Ι.. Κοῖῦ (εἀς), 4. Ι)οΠίοπανν οἱ 119 δοοίαι Φοίεηοθς (Ὁ ΝΕΡΟ Ο, 1964), σ.σ. 295-296. 2. Βλ. «. Ουτνίίοῃ, δα Ψοσσίοπ Ααειμείίε ἄθ ἰα δοοϊοίορίο, ἰοπιε 1, νεῖς ΙΔ 5οεἰοἰορἰε άΤεγεπιἰεί]ε (ΡΟΕ, Ραγίς, 1968), σελ. 305. 3. Βλ. Α. ΟΙάά6πς, ΤΗ6 6155 διγμοίμγο ο/ {9 Αάναηοεᾶ δοεἰθίἰος (ἨυιοΠίπςοη ἱ)πἰνεις!ίγ 1 1ΌΓᾶΓΥ. Ιοπάοπ 1973), σελ. 105 καὶ Κ. ΑΓοπ, 4 Ιμμ[ίο ἄθ (5565, ((18ἱπιαγᾶ, ΡαΓίς, 1964), σελ. 99. 4. Βλ. λ.χ., Κ. Οεπίθις, 716 ΒΕΥΕΠΟΙΟΡΥ οἵ δοοείαί «αςς (1 οπἀοᾳ, 1949) καὶ δι. Ο5ςον/ςΚί, Ἢ ΤαξιΚὴ 4ομὴ στὴν Κοινωνικὴ Συνείδηση (μετάφρ. Κ. Φιλίνη καὶ Ν. Γιανναδάκη) (Κάλβος, ̓Αθήνα, 1973), σελ. 73.