ΙΩΑΝΝΑ ΛΑΜΠΙΡΗ -- ΔΗΜΑΚΗ3 Κοινωνικὰ στρώματα καὶ κοινωνικὲς τάξεις: ἡ διαμάχη γύρω ἀπὸ τὴν στρωματικὴ προσέγγιση Εἶναι ἀπαραίτητο εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ ἀποσαφηνισθοῦν ὁρισμένα σημεῖα ποὺ σχετί- ζονται μὲ τὴν διαμάχη γύρω ἀπὸ τὸ ἐὰν ἡ στρωματικὴ προσέγγιση, πρῶτον, περιορίζε- ται στὴν µέτρηση καὶ συσχέτιση παραγόντων ποὺ ἀφοροῦν σὲ στατιστικὲς ἤ λογικὲς κατηγορίες χωρὶς πραγματικὸ κοινωνιολογικὸ νόημα καί, δεύτερον, συμβάλλει κατὰ οὐσιαστικὸ τρόπο στὴν κατανόηση τῆς ταξικῆς δομῆς τῆς κοινωνίας. Τὸ κοινωνικὸ στρῶμα θεωρεῖται ἀπὸ τοὺς κοινῶνιολόγους ὡς σύνολο ἀτόμων ποὺ ἔχουν ἕνα ἤ περισσότερα κοινὰ χαρακτηριστικά, λχ. ὅλες οἱ παντρεµένες καὶ ἐργαζό- µενες Ἑλληνίδες κατὰ τὴν περίοδο 1971--8Ι ἤ ὅλοι οἱ Ἕλληνες πρωτοετεῖς φοιτητὲς τῆς Νομικῆς Σχολῆς κατὰ τὴν περίοδο 198Ι--82. Ἕνα στρῶμα στὴν καθαρὴ µορφή του εἶναι μιὰ στατιστικὴ ἤ λογικὴ κατηγορία, τῆς ὁποίας τὰ µέλη δὲν συνδέονται μὲ ὁ- ποιουσδήποτε ψυχολογικοὺς ἤ κοινωνικοὺς δεσμούς. Ὁ μόνος συνδετικός τους κρί- κος εἶναι τὸ κοινωνιολογικὸ κριτήριο ἤ τὰ κριτήρια σύμφωνα μὲ τὰ ὁποῖα κατετάγη- σαν μαζὶ ἀπὸ τὸν ἐρευνητή. Τὸν κοινὸ αὐτὸ παρανομαστὴ, ποὺ τοὺς συνδέει, τὰ µέλη δὲν ἔχουν συνειδητοποιήσει, καὶ γι’ αὐτὸ ἡ ἔνταξή τους σ᾽ ἕνα κοινωνικὸ στρῶμα ἀπο- τελεῖ μιὰ τεχνητὴ κατάσταση πού, μὴ ἔχοντας ὁποιαδήποτε ψυχολογικὴ βάση ἤ ρίζες στὴν ὁμαδικὴ συνείδηση, ὑπάρχει µόνο χάρις στὸν χαρακτηρισμὸ ποὺ τῆς ἔδωσε ὁ κοινωνιολόγος. ᾿Απὸ τὴν ἄλλη πλευρὰ μιὰ ὁμάδα εἶναι κάτι πολὺ περισσότερο ἀπὸ μιὰ ἁπλὴ κατηγορία ἀτόμων. Οἱ περισσότεροι κοινωνιολόγοι θὰ συμφωνοῦσαν ὅτι ὁ ὅ- -ρος «ὁμάδα» ἀναφέρεται σὲ μιὰ «συνεκτική κοινωνικὴ δοµή» καὶ ὅτι τὰ µέλη της συν- δέονται μεταξύ τοὺς μὲ κάποιας μορφῆς κοινωνικοὺς δεσμούς). Πάντως παρ᾽ ὅλα αὖ- τὰ δὲν ὑπάρχει ἕνας γενικὰ παραδεκτὸς κοινωνιολογικὸς ὁρισμὸς τῆς ἔννοιας τῆς κοι- νωνικῆς ὁμάδας. "Αν κανεὶς ἀκολουθήσει τὸν Ο΄. (αμτνίίοῃ --- κάτι ποὺ κάνω ---, κάθε μιὰ ὁμάδα θεωρεῖται ὡς μιὰ «πραγματικὴ συλλογικὴ ἑνότητα», ποὺ περιλαμβάνει ἄτο- μα ποὺ ἔχουν ἀπὸ κοινοῦ τὴν αἴσθηση τοῦ «ἐμεῖς», συνεργάζονται γιὰ νὰ προωθήσουν κοινοὺς σκοποὺς καὶ κατὰ κανόνα ἀναγνωρίζονται ἀπὸ τὴν εὐρύτερη κοινωνία σὰν µέλη ἑνὸς δεδομένου συνόλου. Ἡ ὁμαδικὴ συνοχὴ καὶ ἡ συνειδητοποίηση τῶν κοινῶν συμφερόντων βασίζεται στὴν κοινότητα τῶν κοινωνικῶν ἀντιλήψεων καὶ τῆς κοινωνι- κῆς συμπεριφορᾶς2, καὶ συγχρόνως ἐνθαρρύνει τὴν ἀνάπτυξή τους. Μέσα σ᾽ ἕνα τέ- τοιο ἐννοιολογικὸ πλαίσιο οἱ κοινωνικὲς τάξεις θεωροῦνται σὰν µεγάλες κοινωνικὲς ὁ- µάδες. ᾿ ᾽Ακόμη καὶ οἱ κοινωνιολόγοι ποὺ δὲν θεωροῦν ὅτι ὅλες οἱ κοινωνικὲς τάξεις (λ.χ. ὁ Οἰάάεπς) ἤ οἱ περισσότερες ἀπὸ αὐτὲς (λ.χ.ὁ ΚΕ. Ατοη) συνιστοῦν πραγματικὲς ὁμάδες», ἀποδίδουν πάντως στὶς κοινωνικὲς τάξεις κάποια «στοιχεῖα ὁμαδο- ποίησης»", τὸ κυριότερο ἀπὸ τὰ ὁποῖα εἶναι ἡ ταξικὴ (ὁμαδικὴ) συνείδηση: μιὰ τέτοια συνειδητοποίηση ὀξύνεται µέσα στὰ πλαίσια τῆς ταξικῆς σύγκρουσης καὶ τῶν πολιτι- κῶν ἀγώνων γιὰ τὴν προώθηση ταξικῶν συμφερόντων ποὺ ἔχουν τὴν βάση τους στὴν οἰκονομικὴ δοµή. " Ἢ κ. Ἰωάννα Λαμπίρη - Δημάκη εἶναι ἐπίκουρος καθηγήτρια τῆς Κοινωνιολογίας στὸ Πα - νεπιστήµιο ᾿Αθηνῶν. Τὸ κείµενο ποὺ ἀκολουθεῖ ἀποτελεῖ µέρος τῆς εὐρύτερης σχετικῆς μελέτης της δοοία] δἰΓα({[ιοδίίοη ἰπ ΟΤεεοε, [962--- 1982, ΕΙενεῃ Εςςαγς, Α. ΦαΚΚογΙας, Αιήαῃς - Οοπιοιἰπί, 1983. Βλ. καὶ τὸ ἔργο της Ἢ Ἑλληνικὴ κοινωνία στὴν φοιτητικὴ συνείδηση (« Ὀδυσσέας», ᾿Αθήνι 1983. 1. Βλ. Ν. 5. Ι.ΑπάεςΚετ, "Ογομρ’ στὸ 5. Οου]ά απά ΥΝν. Ι.. Κοῖῦ (εἀς), 4. Ι)οΠίοπανν οἱ 119 δοοίαι Φοίεηοθς (Ὁ ΝΕΡΟ Ο, 1964), σ.σ. 295-296. 2. Βλ. «. Ουτνίίοῃ, δα Ψοσσίοπ Ααειµείίε ἄθ ἰα δοοϊοίορίο, ἰοπιε 1, νεῖς ΙΔ 5οεἰοἰορἰε άΤεγεπιἰεί]ε (ΡΟΕ, Ραγίς, 1968), σελ. 305. 3. Βλ. Α. ΟΙάά6πς, ΤΗ6 6155 διγμοίμγο ο/ {9 Αάναηοεᾶ δοεἰθίἰος (ἨυιοΠίπςοη ἱ)πἰνεις!ίγ 1 1ΌΓᾶΓΥ. Ιοπάοπ 1973), σελ. 105 καὶ Κ. ΑΓοπ, 4 Ιμμ[ίο ἄθ (5565, ((18ἱπιαγᾶ, ΡαΓίς, 1964), σελ. 99. 4. Βλ. λ.χ., Κ. Οεπίθις, 716 ΒΕΥΕΠΟΙΟΡΥ οἵ δοοείαί «αςς (1 οπἀοᾳ, 1949) καὶ δι. Ο5ςον/ςΚί, Ἢ Ταξι- Κὴ 4ομὴ στὴν Κοινωνικὴ Συνείδηση (μετάφρ. Κ. Φιλίνη καὶ Ν. Γιανναδάκη) (Κάλβος, ᾿Αθήνα, 1973), σελ. 73.