Ἀ πὸ τὸ 1821* ἕ ως σή με ρα Κώ στας Ἀ πέ κας στὸ ἔρ γο του «Ἡ ἀ λη θι νὴ Ἱ στο ρί α τῆς Ἐκκλη σί ας, 1821-1853», τό μος Α΄, Ἀθήνα 1933, στὴ σε λί δα 20, παρα θέ τει κεί με νο τοῦ Κο ρα ῆ σχε τι κὰ μὲ τὴν παι δεί α τοῦ λα οῦ ἀ πὸ τὸν Κλῆ ρο ἐπὶ Τουρκο κρα τίας: «Πα τριά ρχαι», γρά φει, «προ έ τρε πον τοὺς χρι στια νοὺς νὰ μὴ ἐ να σχο λοῦν ται εἰς τὴν Ἑλ λη νι κὴν Παι δεί αν καὶ εἰς τὴν τῶν Εὐ ρω παί ων μω ρο σο φί αν ὡς ἐ ναν τί ας τῆς χρι στι α νι κῆς θρη σκεί ας... Οἱ πλεῖ στοι τῶν σχο λαρ χούν των ἦ σαν ἱ ε ρο μόνα χοι... θρῆ σκοι..., οἵ τι νες ἐ πρέ σβευ ον κυ ρι ώ τε ρον τῆς παι δεύ σε ως θε μέ λιον εἶ ναι τὴν θε ο πα ρά δο τον νη στεί αν, ἔ λε γον δὲ τὴν δει σι δαι μο νί αν μυ ριά κις αἱρετωτέραν τῆς με τ’ ἐλ πί δων ἀ γα θῶν ἀ νε πι δεί κτου εὐ σε βεί ας. Οὐ δὲν ἑ πο μένως θαυ μα στόν, ἂν τὰ συ να ξά ρια τῶν ἁ γί ων ὑ πε λαμβά νον το ἀ συγ κρί τῳ τῷ λό γῳ ψυ χω φε λέ στε ρα τῶν ἀ πο μνη μο νευ μά των τοῦ Ξε νο φῶν τος...» Σχο λιάζει ὁ Ἀ πέ κας: «... ὁ χρι στι α νι κὸς Κλῆ ρος ἔ φερ νε χί λια δύ ο ἐμ πό δια σὲ κά θε προ σπά θεια μορ φω μέ νων δα σκά λων, ποὺ ζη τοῦ σαν νὰ βά λουν στὰ σχο λεῖ α τὶς σπου δὲς τῶν Φυ σι κῶν Ἐ πι στη μῶν... δά σκα λοι-κα λό γε ροι κέν τρο τῆς διδα σκα λί ας τους εἶ χαν τὴ γρα φή, τὴν ἀ νά γνω ση καὶ τὸ Ψαλ τή ρι.» Καὶ συ νε χί ζει μὲ τὴν πα ρά θε ση στοι χεί ων σχε τι κῶν μὲ τὴν κα τα πο λέ μη ση ἀπὸ τὸν Κλῆρο τῆς παι δεί ας τοῦ λα οῦ. «Πρῶ τα ἀ π’ ὅ λα ἐ πο λέ μη σε τὴν προ σπά θεια τῆς δη μιουρ γί ας σχο λεί ων μὲ πρό γραμ μα φι λε λεύ θε ρο... Ἐ κτὸς ἀ πὸ τὴν ἀρ γυ ρο λο γί α κα τὰ τὴ διά ρκεια τῆς Ἐ πα νά στα σης ὁ Κλῆ ρος φρόν τι σε γιὰ τὸ πνευ μα τι κὸ ἀ πο κοί μι σμα * Γιὰ τοὺς τρεῖς ἀ φο ρι σμοὺς τῆς Ἐ πα νά στα σης ἀ πὸ τὸ Πα τρι αρ χεῖ ο βλέ πε τὰ ἐ πί ση μα πλή ρη κεί με νά τους στὰ τεύ χη τοῦ «Δ», 219, Μαρ τί ου 2000 καὶ 231, Μαρ τί ου 2001. Γιὰ τὴν ἀν τιμε τώ πι ση τοῦ «Ἐκ κλη σι α στι κοῦ Ζη τή μα τος» ἀ πὸ τὸ νε ο συ στα θὲν κρά τος βλέ πε «Ὁ νό μος τοῦ 1833 γιὰ τὴ ρύθ μι ση τοῦ Ἐκ κλη σι α στι κοῦ», εἰς «Δαυ λόν», τ. 282, Ἰ ούλ.-Αὔγ. 2005.