Ἀπὸ τὸ 1821* ἕως σήμερα Κώστας Ἀπέκας στὸ ἔργο του «Ἡ ἀληθινὴ Ἱστορία τῆς Ἐκ- κλησίας, 1821-1853», τόμος Α΄, Ἀθήνα 1933, στὴ σελίδα 20, πα- ραθέτει κείμενο τοῦ Κοραῆ σχετικὰ μὲ τὴν παιδεία τοῦ λαοῦ ἀπὸ τὸν Κλῆρο ἐπὶ Τουρκοκρατίας: «Πατριάρχαι», γράφει, «προέτρεπον τοὺς χριστιανοὺς νὰ μὴ ἐνασχολοῦνται εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Παιδείαν καὶ εἰς τὴν τῶν Εὐρωπαίων μωροσοφίαν ὡς ἐναντίας τῆς χριστιανικῆς θρησκείας... Οἱ πλεῖστοι τῶν σχολαρχούντων ἦσαν ἱερομό- ναχοι... θρῆσκοι..., οἵτινες ἐπρέσβευον κυριώτερον τῆς παιδεύσεως θεμέλιον εἶναι τὴν θεοπαράδοτον νηστείαν, ἔλεγον δὲ τὴν δεισιδαιμονίαν μυριάκις αἱρετωτέραν τῆς μετ’ ἐλπίδων ἀγαθῶν ἀνεπιδείκτου εὐσεβείας. Οὐδὲν ἑπομέ- νως θαυμαστόν, ἂν τὰ συναξάρια τῶν ἁγίων ὑπελαμβάνοντο ἀσυγκρίτῳ τῷ λόγῳ ψυχωφελέστερα τῶν ἀπομνημονευμάτων τοῦ Ξενοφῶντος...» Σχολιά- ζει ὁ Ἀπέκας: «... ὁ χριστιανικὸς Κλῆρος ἔφερνε χίλια δύο ἐμπόδια σὲ κάθε προσπάθεια μορφωμένων δασκάλων, ποὺ ζητοῦσαν νὰ βάλουν στὰ σχολεῖα τὶς σπουδὲς τῶν Φυσικῶν Ἐπιστημῶν... δάσκαλοι-καλόγεροι κέντρο τῆς δι- δασκαλίας τους εἶχαν τὴ γραφή, τὴν ἀνάγνωση καὶ τὸ Ψαλτήρι.» Καὶ συνεχίζει μὲ τὴν παράθεση στοιχείων σχετικῶν μὲ τὴν καταπολέμηση ἀπὸ τὸν Κλῆρο τῆς παιδείας τοῦ λαοῦ. «Πρῶτα ἀπ’ ὅλα ἐπολέμησε τὴν προσπάθεια τῆς δημι- ουργίας σχολείων μὲ πρόγραμμα φιλελεύθερο... Ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ἀργυρολογία κατὰ τὴ διάρκεια τῆς Ἐπανάστασης ὁ Κλῆρος φρόντισε γιὰ τὸ πνευματικὸ ἀποκοίμισμα * Γιὰ τοὺς τρεῖς ἀφορισμοὺς τῆς Ἐπανάστασης ἀπὸ τὸ Πατριαρχεῖο βλέπε τὰ ἐπίσημα πλήρη κείμενά τους στὰ τεύχη τοῦ «Δ», 219, Μαρτίου 2000 καὶ 231, Μαρτίου 2001. Γιὰ τὴν ἀντι- μετώπιση τοῦ «Ἐκκλησιαστικοῦ Ζητήματος» ἀπὸ τὸ νεοσυσταθὲν κράτος βλέπε «Ὁ νόμος τοῦ 1833 γιὰ τὴ ρύθμιση τοῦ Ἐκκλησιαστικοῦ», εἰς «Δαυλόν», τ. 282, Ἰούλ.-Αὔγ. 2005.