Ν. ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΥ -- ΝΙΚΟΛΑΚΑΚΟΥΑ Ἱερὲς παραστάσεις δικαίου στὸ πρώιμο κλασσικὸ πνεῦμα Τὸ δίκαιο εἶναι τόσο παλιὸ ὅσο καὶ ἡ ἀνθρωπότητα. Σὲ ὅλους τοὺς λαοὺς ἆπαντοῦν παραστάσεις δικαίου συνδεδεμένες μὲ τὶς θρησκευτικὲς καὶ ἠθικὲς ἀπόψεις κάθε λαοῦ. Δίκαιο, ἠθικότητα καὶ θρησκεία ἀποτελοῦν ἁδιάσπαστη ἑνότητα. Πρῶτοι, οἱ ὁποῖοι διαλογίστηκαν γιὰ τὴν οὐσία τοῦ δικαίου καὶ ἀσχολήθηκαν μὸ τὴ διαμόρφωση μιᾶς ἠθικῆς τάξης, εἶναι οἱ ἕλληνες. "Αν καὶ οἱ ἀρχαῖες ἑλληνικὲς παραστάσεις τοῦ δικαίου δὲν ἀντιστοιχοῦν στὸ κυρίως φυσικὸ δίκαιο, πρέπει ἱστορικὰ νὰ θεωροῦνται ὡς ἡ ρίζα μιᾶς μεταγενέστερης ἀντίληψης γιὰ τὸ φυσικὸ δίκαιο. Ὃ ἑλληνικὸς μῦθος ζητάει βασικὰ νὰ καθορίσει τὴ σχέση τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴ φύση. Τὸ ἑλληνικὸ πνεῦμα στὶς ἀπαρχές του εἶναι προσανατολισμένο στὶς κοσμικὲς δυνάμεις καὶ ὁδηγεῖται ἀπὸ τὸ διαφέρον τῆς πραγματικότητας τῆς φύσης. Ὁ μμυθικὸς ἄνθρωπας γνωρίζει τὴ φύση μὲ προλογικὸ τρόπο. Δὲν γνωρίζει φιλοσοφικὲς κατηγορίες καὶ κατανοεῖ τὴ ζωή του μέσα σ ̓ ἕνα χῶρο ἀπὸ μυθικὲς συνεξαρτήσεις. Μετὰ τὴν παρέλευση μεγάλου χρονικοῦ διαστήματος προσπάθησε ἡ ἑλληνικὴ διανόηση νὰ ἐκλογικεύσει τὰ στοιχεῖα ποὺ τῆς πρόσφερε ἡ μυθολογία καὶ νὰ καταλήξει σὲ λογικὰ συμπεράσματα. Μὲ τὴν ἰωνικὴ φιλοσοφία τέθηκε γιὰ πρώτη φορὰ ἡ θεωρητικὴ σκέψη, ποὺ στὴν πορεία τῶν αἰώνων ἀνάπτυξε βαθμιαῖα ὅλες τὶς διαστάσεις τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ κόσμου σὲ ἕνα σύστημα ἰδεῶν, τὸ ὁποῖο δώρησε στὸν, εὐρωπαϊκὸ πολιτισμὸ τὶς βάσεις τοῦ πνευματικοῦ του μεγαλείου. ὋὉ πρωταρχικὸς μῦθος τῶν ἑλλήνων ᾱποδίδει στὶς κοσμικὲς δυνάμεις καὶ ἀναγκαιότητες ποὺ ὁρίζουν τὴ ζωὴ θείους ὅρους, ἀπὸ τοὺς ὁποίους ὁρισμένοι ἔγιναν «ὀνόματα θεῶν». Οἱ θεότητες ποὺ χαρακτηρίζουν τὴν οὐσία τοῦ δικαίου εἶναι ἡ «Θέμις», σύμφωνα μὲ τὴ Θεογονία τοῦ Ἡσίοδου κόρη της Γῆς, ποὺ ἔχει ἀποστολὴ νὰ διακανονίζει τὶς σχέσεις ἀνθρώπων καὶ θεῶν, καὶ ἡ «Δίκη», κόρη τοῦ Δία καὶ τῆς Θέμιδας, ποὺ τιμᾶται ἰδιαίτερα ἀπὸ τοὺς ὁ- λύμπιους θεούς. Τὸ ἔργο τῆς Δίκης εἶναι ̓νὰ διαφυλάσσει τὸ δίκαιο. Οἱ τιμωρίες καὶ ἐκδικήσεις εἶναι ἔργο μόνο τοῦ πατέρα τῶν θεῶν Δία, ποὺ ἔχει τὸ δικαστικὸ ἀξίωμα. Ἡ Κλυταιμνήστρα π.χ. πρέπει σύμφωνα μὲ τὴ βούληση τοῦ Δία νὰ θανατωθεῖ ἀπὸ τὸ παιδί της, ἐπειδὴ δολοφώνησε τὸν ἄνδρα της. ̓ « ̓Αλλ ̓ ὦ μεγάλαι Μοῖραι, Διόθεν τῆδε τελευτᾶν, ἡ τὸ δίκαιον μεταβαίνει ἀντὶ μὲν ἐχθρᾶς γλώσσης ἐχθρὰ γλῶσσα τελείσθω: τοὐφειλόμενον πράσσουσα Δίκη μέγ ̓ ἀυτεῖ' ἀντὶ δὲ πληγῆς φονίας φονίαν πληγὴν τινέτω δράσαντα παθεῖν, τριγέρων μῦθος τάδε φωνεῖν». Τὸ δίκαιο ἔχει θεία προέλευση καὶ ἀπονέμεται στοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ τὸ Δία. Ὁ Ἡσίοδος κάνει διάκριση μεταξὺ τῆς ἀνομίας τῆς ἄλογης φύσης καὶ τῆς ἠθικῆς νομιμότητας τῆς ἔλλογης φύσης. Τὴ νομικὴ κοσμικὴ τάξη τὴν κατανοεὶ κάτω ἀπὸ τὴ διακυβέρνηση τοῦ Δία καὶ ἀποκαλύπτει τὴν οὐσία τοῦ δικαίου εἰσάγοντας τὴν ἔννοια τοῦ «νόμου». «Ὦ Πέρση, σὺ δὲ ταῦτα μετὰ φρεσὶ , βάλλεο σῇσι καὶ νυ δίκης ἐπάκουε, βίης δ ̓ ἐπιλήθεο ) πάμπαν. . τόνδε γὰρ ἀνθρώποισι νόμον διέταξε Κρονίων, ἰχθύσι μὲν καὶ θηρσὶ καὶ οἰωνὸῖς πετεη. νοῖς ἔσθειν ἀλλήλους, ἐπεὶ οὐ δίκη ἐστὶ μετ ̓ αὐτοῖς" ἀνθρώποισι δ ̓ ἔδωκε δίκην, ἣ πολλὸν ἀρίστη γίνεται». Ὃ Ἡσίοδος κατανόησε ὅτι στὸν ἄνθρωπο ἁρμόζει μιὰ ἄλλη τάξη ἀπὸ ἐκείνη τῶν ζώων, ποὺ «ἀλληλοσπαράσσονται» μέσα στὴν ἀνομία τους. Στὸν Ὅμηρο ἐμφανίζεται ὁ Δίας ὡς ὁ προστάτης τοῦ δικαίου. Ἔτσι παραμένει ὁ Δίας ὅλη τὴ νύχτα ἄγρυπνος, γιὰ νὰ δώσει ἘΠ κ. Ν. Γεωργοπούλου - Νικολακάκου σοφίας στὸ Πανεπιστήμιο ̓Αθηνῶν. Μαντίνη εἶναι ἐπίκουρος καθηγήτρια τῆς Φιλο-