Ν. ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΥ -- ΝΙΚΟΛΑΚΑΚΟΥΑ Ἱερὲς παραστάσεις δικαίου στὸ πρώιμο κλασσικὸ πνεῦμα Τὸ δίκαιο εἶναι τόσο παλιὸ ὅσο καὶ ἡ ἀν- θρωπότητα. Σὲ ὅλους τοὺς λαοὺς ἆπαν- τοῦν παραστάσεις δικαίου συνδεδεμένες μὲ τὶς θρησκευτικὲς καὶ ἠθικὲς ἀπόψεις κάθε λαοῦ. Δίκαιο, ἠθικότητα καὶ θρη- σκεία ἀποτελοῦν ἁδιάσπαστη ἑνότητα. Πρῶτοι, οἱ ὁποῖοι διαλογίστηκαν γιὰ τὴν οὐσία τοῦ δικαίου καὶ ἀσχολήθηκαν μὸ τὴ διαµόρφωση μιᾶς ἠθικῆς τάξης, εἶναι οἱ ἕλ- ληνες. "Αν καὶ οἱ ἀρχαῖες ἑλληνικὲς παρα- στάσεις τοῦ δικαίου δὲν ἀντιστοιχοῦν στὸ κυρίως φυσικὸ δίκαιο, πρέπει ἱστορικὰ νὰ θεωροῦνται ὡς ἡ ρίζα μιᾶς µεταγενέστερης ἀντίληψης γιὰ τὸ φυσικὸ δίκαιο. Ὃ ἑλληνικὸς μῦθος ζητάει βασικὰ νὰ καθορίσει τὴ σχέση τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴ φύση. Τὸ ἑλληνικὸ πνεῦμα στὶς ἀπαρχές του εἶναι προσανατολισμένο στὶς κοσμικὲς δυνάµεις καὶ ὁδηγεῖται ἀπὸ τὸ διαφέρον τῆς πραγματικότητας τῆς φύσης. Ὁ μµυθι- κὸς ἄνθρωπας γνωρίζει τὴ φύση μὲ προ- λογικὸ τρόπο. Δὲν γνωρίζει φιλοσοφικὲς κατηγορίες καὶ κατανοεῖ τὴ ζωή του µέσα σ᾽ ἕνα χῶρο ἀπὸ μυθικὲς συνεξαρτήσεις. Μετὰ τὴν παρέλευση μεγάλου χρονικοῦ διαστήματος προσπάθησε ἡ ἑλληνικὴ δια- νόηση νὰ ἐκλογικεύσει τὰ στοιχεῖα ποὺ τῆς πρόσφερε ἡ μυθολογία καὶ νὰ καταλήξει σὲ λογικὰ συμπεράσματα. Μὲ τὴν ἰωνικὴ φι- λοσοφία τέθηκε γιὰ πρώτη φορὰ ἡ θεωρητι- κὴ σκέψη, ποὺ στὴν πορεία τῶν αἰώνων ἀ- νάπτυξε βαθμιαῖα ὅλες τὶς διαστάσεις τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ κόσμου σὲ ἕνα σύστημα ἰδεῶν, τὸ ὁποῖο δώρησε στὸν, εὐρωπαϊκὸ πολιτισμὸ τὶς βάσεις τοῦ πνευματικοῦ του μεγαλείου. ὋὉ πρωταρχικὸς μῦθος τῶν ἑλλήνων ᾱ- ποδίδει στὶς κοσμικὲς δυνάμεις καὶ ἀναγ- καιότητες ποὺ ὁρίζουν τὴ ζωὴ θείους ὅ- ρους, ἀπὸ τοὺς ὁποίους ὁρισμένοι ἔγιναν «ὀνόματα θεῶν». Οἱ θεότητες ποὺ χαρα- κτηρίζουν τὴν οὐσία τοῦ δικαίου εἶναι ἡ «Θέμις», σύμφωνα μὲ τὴ Θεογονία τοῦ Ἡ- σίοδου κόρη της Γῆς, ποὺ ἔχει ἀποστολὴ νὰ διακανονίζει τὶς σχέσεις ἀνθρώπων καὶ θεῶν, καὶ ἡ «Δίκη», κόρη τοῦ Δία καὶ τῆς Θέμιδας, ποὺ τιμᾶται ἰδιαίτερα ἀπὸ τοὺς ὁ- ἘΠ κ. Ν. Γεωργοπούλου - Νικολακάκου - σοφίας στὸ Πανεπιστήμιο ᾿Αθηνῶν. λύμπιους θεούς. Τὸ ἔργο τῆς Δίκης εἶναι ᾿νὰ διαφυλάσσει τὸ δίκαιο. Οἱ τιμωρίες καὶ ἐκδικήσεις εἶναι ἔργο µόνο τοῦ πατέρα τῶν θεῶν Δία, ποὺ ἔχει τὸ δικαστικὸ ἀξίωμα. Ἡ Κλυταιμνήστρα π.χ. πρέπει σύμφωνα μὲ τὴ βούληση τοῦ Δία νὰ θανατωθεῖ ἀπὸ τὸ παιδί της, ἐπειδὴ δολοφώνησε τὸν ἄνδρα της. ᾿ «᾿Αλλ᾽ ὦ μεγάλαι Μοῖραι, Διόθεν τῆδε τελευτᾶν, ἡ τὸ δίκαιον μεταβαίνει ἀντὶ μὲν ἐχθρᾶς γλώσσης ἐχθρὰ γλῶσσα τελείσθω: τοὐφειλόμενον πράσσουσα Δίκη μέγ᾽ ἀυτεῖ' ἀντὶ δὲ πληγῆς φονίας φονίαν πληγὴν τινέτω δράσαντα παθεῖν, τριγέρων μῦθος τάδε φωνεῖν». Τὸ δίκαιο ἔχει θεία προέλευση καὶ ἀπο- νέμεται στοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ τὸ Δία. Ὁ Ἡσίοδος κάνει διάκριση μεταξὺ τῆς ἀνο- μίας τῆς ἄλογης φύσης καὶ τῆς ἠθικῆς νο- μιμότητας τῆς ἔλλογης φύσης. Τὴ νομικὴ κοσμικὴ τάξη τὴν κατανοεὶ κάτω ἀπὸ τὴ διακυβέρνηση τοῦ Δία καὶ ἀποκαλύπτει τὴν οὐσία τοῦ δικαίου εἰσάγοντας τὴν ἔν- νοια τοῦ «νόμου». «Ὦ Πέρση, σὺ δὲ ταῦτα μετὰ φρεσὶ , βάλλεο σῇσι καὶ νυ δίκης ἐπάκουε, βίης δ᾽ ἐπιλήθεο ) πάμπαν. . τόνδε γὰρ ἀνθρώποισι νόμον διέταξε Κρονίων, ἰχθύσι μὲν καὶ θηρσὶ καὶ οἰωνὸῖς πετεη- . νοῖς ἔσθειν ἀλλήλους, ἐπεὶ οὐ δίκη ἐστὶ μετ᾽ αὐτοῖς" ἀνθρώποισι δ᾽ ἔδωκε δίκην, ἣ πολλὸν ἀρίστη γίνεται». Ὃ Ἡσίοδος κατανόησε ὅτι στὸν ἄνθρω- πο ἁρμόζει μιὰ ἄλλη τάξη ἀπὸ ἐκείνη τῶν ζώων, ποὺ «ἀλληλοσπαράσσονται» μέσα στὴν ἀνομία τους. Στὸν Ὅμηρο ἐμφανίζεται ὁ Δίας ὡς ὁ προστάτης τοῦ δικαίου. Ἔτσι παραμένει ὁ Δίας ὅλη τὴ νύχτα ἄγρυπνος, γιὰ νὰ δώσει Μαντίνη εἶναι ἐπίκουρος καθηγήτρια τῆς Φιλο-