ΑΘΗΝΑ ΓΚΟΥΤΖΙΝΟΠΟΥΔΟΥ Ἢ κριτικὴ τῶν ποιητῶν στὸ ἔργο τοῦ Πλάτωνα Ἡ ποίηση ὑπέστη πολλαπλῆ κριτικὴ στὸ ἔργο τοῦ Πλάτωνα, ὋὉ ἴδιος, ὅταν ἦταν νέος, εἶχε συνθέσει τραγωδίες καὶ διθυράμβους. “Ὅταν ὅμως γνώρισε τὸν Σωκράτη, γνώρισε τὸ φῶς τῆς Οὐσίας. Ἔτσι, ἔπαυσε νὰ εἶναι ποιητής, ὅπως οἱ σύγχρονοι ἤ οἱ προγενέστεροί του, δὲν ἔπαυσε ὅμως νὰ εἶναι ποιητὴς μὲ μία ἄλλη ἔννοια. Ἡ ποιητικὴ δημιουργία τοῦ Πλάτωνα κορυφώνεται στοὺς μύθους. Δὲν μποροῦμε νὰ καταλάβουμε τί εἶναι τέχνη καὶ τί ποίηση ἀληθινή, κατὰ τὸν Πλάτωνα, ἄν δὲν καταλάβουμε τὴν οὐσία τοῦ πλατωνικοῦ μύθου. Τὸ ἔργο τοῦ καλλιτέχνη, ποὺ εἶναι ἡ παράσταση τῆς ὁμορφιᾶς μὲ αἰσθητὰ μέσα, συναρτᾶται ἀπὸ τὸν μεγάλο φιλόσοφο μὲ τὰ αἰώνια πρότυπα καὶ τὶς «ἰδέες». «Τέχνη ἡ ὁποία δὲν φανερώνει αἰώνια στοιχεῖα, δὲν εἶναι τέχνη», γράφει χαρακτηριστικἁ ὁ Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλος!. Στὴν πολιτεία γίνεται δεκτὴ ἡ τέχνη ἐκείνη, ποὺ ἔχει ὡς ἀρχή της τὴν «ἰδέα τοῦ ἀγαθοῦ». ̓Απ ̓ αὐτὴ τὴ σκοπιὰ κρίνεται ὅλη ἡ προηγούμενη ἑλληνικὴ ποίηση. Ὁ ἴδιος ὁ Πλάτων χειρίζεται τὶς τεχνικὲς προὐποθέσεις τοῦ λόγου μὲ τόση ἀσφάλεια καὶ ἐλευθερία, ὅση καὶ ὁ Σοφοκλῆς ἤ ὁ Εὐριπίδης. ̓Αλλὰ ὅλα αὐτὰ δὲν δημιουργοῦν τέχνη’ ἡ θεία μανία πρέπει νὰ εἰσβάλει στὴν ψυχὴ ἐκείνη, ποὺ φέρνει τὸν ἄνθρωπο μπροστὰ στὴν ἀλήθεια. Ἕνα ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα χαρίσματα τῆς ποίησης εἶναι ὅτι μᾶς αἴρει ἀπὸ τὴν μερικότητα καὶ τὴν πολλαπλότητα τῆς ζωῆς καὶ μᾶς ἐπαναφέρει στοὺς κόλπους τοῦ Ἑνός. Αὐτὴ τὴν λειτουργία ἐπιτελεῖ ὁ μύθος. Ἣ διαλεκτική, μὲ τὴν βοήθεια τοῦ μύθου, μᾶς ὁδηγεῖ σ ̓ ἐκεῖνο ποὺ δὲν λέγεται, στὸ «ἐπέκεινα» τῆς οὐσίας ποὺ δὲν εἶναι ἀντικείμενο τοῦ λόγου. Ὁ πλατωνικὸς μύθος γεννιέται ἀπὸ μία κίνηση τῆς ψυχῆς πρὸς τὴν ἱδέα. Ἔτσι ὁδηγούμεθα σὲ μία θέαση τῆς ἰδέας, ἀδύνατη μὲ τὴν σκοπιὰ τῆς λογικῆς. Ὃ μύθος, λοιπόν, τοῦ Πλάτωνα είναι ἐσωτερικός. Ἔρχεται νὰ ὁμολογήσει τὸ ἀνομολόγητο καὶ νὰ μεταδώσει τὸ ἀμετάδοτο. 'Ο μύθος καὶ ἡ θεωρία ἀποτελοῦν ἕνα ὅλο ἀδιαχώριστο στὴν πλατωνικὴ διαλεκτική. Στὸν «Φαἴδρο», γιὰ παράδειγμα, ὁ μύθος συνάπτεται τόσο στενὰ μὲ τὴν θεωρία, ὥστε περνᾶμε ἀπὸ τὸ ἕνα στὸ ἄλλο χωρὶς κανένα δισταγμό. Δύο αἰτίες δικαιολογοῦν τὴν παρουσία τῶν μύθων στοὺς πλατωνικοὺς διαλόγους ἡ φιλοσοφικἡ ἀναγκαιότης καὶ ἡ ἐπίδραση τῆς λογοτεχνικῆς παράδοσης. Μιὰ ματιὰ στὴν ἑλληνικὴ λογοτεχνία τοῦ 5ου καὶ 4ου αἰ. π.Χ. ἀποδεικνύει τὴν ἀνάμειξη τῆς φαντασίας μὲ τὴ φιλοσοφία. Πολλοὶ συγγραφεῖς --πεζογράφοι καὶ ποιητές-- χρησιμοποιοῦσαν μύθους, ἀκόμη καὶ οἱ Σοφιστές καὶ οἱ ἄλλοι ὀπαδοὶ τοῦ Σωκράτη. 'Η καινοτομία τοῦ Πλάτωνα συνίσταται στὸ ὅτι ὁ ἴδιος συνέδεσε στενὰ τὶς μυθικὲς διηγήσεις του μὲ τὶς φιλοσοφικὲς συζητήσεις, ἀποβλέποντας στὴν ἰδέα. Εἶναι πλάνη νὰ νομίζει κανείς ὅτι ἡ πλατωνικἡὴ πολιτεία θυσιάζει ἤ καὶ ἐξορίζει τὴν μεγάλη ποίηση. Ἡ «Πολιτεία» ἡ ἴδια καταλήγει σ ̓ αὐτήν, ἀποκρούει τὴν παθητική, μιμητικὴ ποίηση τοῦ παρελθόντος καὶ ἐγκαινιάζει τὴν δημιουργικὴ ποίηση τοῦ μύθου. ̓Απαραίτητη προὐπόθεση γιὰ τὴν δημιουργία τῆς ποίησης εἶναι ἡ θεία ἔμπνευση, ἡ «μανία». Ὁ Ὅμηρος, ὁ Ἡσίοδος, ὁ Πίνδαρος εἶναι ὑπηρέτες τῶν Μουσῶν, ἐμπνέονται δὲ ἀπ ̓ αὐτὲς γινόμενοι ἔνθεοι. «Οὕτω δὲ καὶ ἡ Μοῦσα ἐνθέους μὲν ποιεῖ αὐτή» {(Ἴων» 5336): καὶ ἀκόμη «κοῦφον γάρ χρῆμα ποιητής ἐστιν καὶ πτηνόν καὶ ἱερόν, καὶ οὐ πρότερον οἷός τε ποιεῖν πρὶν ἄν ἔνθεός τε γένηται καὶ ἔκφρων καὶ ὁ νοῦς μηκέτι ἐν αὐτῷ ἐνῇ" ἕως δ ̓ ἄν τουτί ἔχῃ τὸ κτῆμα, ἀδύνατος πᾶς ποιεῖν ἄνθρωπός ἐστιν καὶ χρησμῳδεῖν» (Ἴων 534 α,0). Τελικά, ὅμως, ὁ Σωκράτης εἰρωνεύεται τὸν Ἴωνα, γιατί μπορεῖ νὰ ἑρμηνεύσει μόνο τὸν “Ὅμηρο, ἐφ ̓ ὅσον κάθε ραψωδὸς εἶναι προσκολλημένος σὲ ἄλλο ποιητὴ καὶ κάθε ποιητὴς σὲ ἄλλη Μοῦσα. Ὃ Σωκράτης, ἐπίσης, δὲν συμφωνεῖ μὲ τὴν ἀδυναμία τοῦ ἽἼωνα νὰ ἑρμηνεύσει ἄλλους ποιητές, πλὴν τοῦ Ὁμήρου, ἑπομένως