ΑΘΗΝΑ ΓΚΟΥΤΖΙΝΟΠΟΥΔΟΥ Ἢ κριτικὴ τῶν ποιητῶν στὸ ἔργο τοῦ Πλάτωνα Ἡ ποίηση ὑπέστη πολλαπλῆ κριτικὴ στὸ ἔργο τοῦ Πλάτωνα, ὋὉ ἴδιος, ὅταν ἦταν νέ- ος, εἶχε συνθέσει τραγωδίες καὶ διθυράµβους. “Ὅταν ὅμως γνώρισε τὸν Σωκράτη, γνώ- ρισε τὸ φῶς τῆς Οὐσίας. Ἔτσι, ἔπαυσε νὰ εἶναι ποιητής, ὅπως οἱ σύγχρονοι ἤ οἱ προγε- νέστεροί του, δὲν ἔπαυσε ὅμως νὰ εἶναι ποιητὴς μὲ µία ἄλλη ἔννοια. Ἡ ποιητικὴ δη- μιουργία τοῦ Πλάτωνα κορυφώνεται στοὺς μύθους. Δὲν μποροῦμε νὰ καταλάβουμε τί εἶναι τέχνη καὶ τί ποίηση ἀληθινή, κατὰ τὸν Πλάτωνα, ἄν δὲν καταλάβουμε τὴν οὐσία τοῦ πλατωνικοῦ μύθου. Τὸ ἔργο τοῦ καλλιτέχνη, ποὺ εἶναι ἡ παράσταση τῆς ὁμορφιᾶς μὲ αἰσθητὰ µέσα, συναρτᾶται ἀπὸ τὸν µεγάλο φιλόσοφο μὲ τὰ αἰώνια πρότυπα καὶ τὶς «ἰδέες». «Τέχνη ἡ ὁποία δὲν φανερώνει αἰώνια στοιχεῖα, δὲν εἶναι τέχνη», γράφει χαρα- κτηριστικἁ ὁ Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλος!. Στὴν πολιτεία γίνεται δεκτὴ ἡ τέχνη ἐκείνη, ποὺ ἔχει ὡς ἀρχή της τὴν «ἰδέα τοῦ ἀγαθοῦ». ᾿Απ᾿ αὐτὴ τὴ σκοπιὰ κρίνεται ὅλη ἡ προηγούµενη ἑλληνικὴ ποίηση. Ὁ ἴδιος ὁ Πλάτων χειρίζεται τὶς τεχνικὲς προὐποθέσεις τοῦ λόγου μὲ τόση ἀσφά- λεια καὶ ἐλευθερία, ὅση καὶ ὁ Σοφοκλῆς ἤ ὁ Εὐριπίδης. ᾿Αλλὰ ὅλα αὐτὰ δὲν δηµιουρ- γοῦν τέχνη’ ἡ θεία μανία πρέπει νὰ εἰσβάλει στὴν ψυχὴ ἐκείνη, ποὺ φέρνει τὸν ἄνθρωπο μπροστὰ στὴν ἀλήθεια. Ἕνα ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα χαρίσματα τῆς ποίησης εἶναι ὅτι μᾶς αἴρει ἀπὸ τὴν µερι- κότητα καὶ τὴν πολλαπλότητα τῆς ζωῆς καὶ μᾶς ἐπαναφέρει στοὺς κόλπους τοῦ Ἑ- νός. Αὐτὴ τὴν λειτουργία ἐπιτελεῖ ὁ μύθος. Ἣ διαλεκτική, μὲ τὴν βοήθεια τοῦ μύθου, μᾶς ὁδηγεῖ σ᾽ ἐκεῖνο ποὺ δὲν λέγεται, στὸ «ἐπέκεινα» τῆς οὐσίας ποὺ δὲν εἶναι ἀντικεί- µενο τοῦ λόγου. Ὁ πλατωνικὸς μύθος γεννιέται ἀπὸ µία κίνηση τῆς ψυχῆς πρὸς τὴν ἱ- δέα. Ἔτσι ὁδηγούμεθα σὲ µία θέαση τῆς ἰδέας, ἀδύνατη μὲ τὴν σκοπιὰ τῆς λογικῆς. Ὃ μύθος, λοιπόν, τοῦ Πλάτωνα είναι ἐσωτερικός. Ἔρχεται νὰ ὁμολογήσει τὸ ἀνομολό- γητο καὶ νὰ μεταδώσει τὸ ἀμετάδοτο. 'Ο μύθος καὶ ἡ θεωρία ἀποτελοῦν ἕνα ὅλο ἀδια- χώριστο στὴν πλατωνικὴ διαλεκτική. Στὸν «Φαἴδρο», γιὰ παράδειγµα, ὁ μύθος συνά- πτεται τόσο στενὰ μὲ τὴν θεωρία, ὥστε περνᾶμε ἀπὸ τὸ ἕνα στὸ ἄλλο χωρὶς κανένα δι- σταγµό. Δύο αἰτίες δικαιολογοῦν τὴν παρουσία τῶν μύθων στοὺς πλατωνικοὺς διαλόγους ἡ φιλοσοφικἡ ἀναγκαιότης καὶ ἡ ἐπίδραση τῆς λογοτεχνικῆς παράδοσης. Μιὰ ματιὰ στὴν ἑλληνικὴ λογοτεχνία τοῦ 5ου καὶ 4ου αἰ. π.Χ. ἀποδεικνύει τὴν ἀνάμειξη τῆς φαν- τασίας μὲ τὴ φιλοσοφία. Πολλοὶ συγγραφεῖς --πεζογράφοι καὶ ποιητές-- χρησιμο- ποιοῦσαν μύθους, ἀκόμη καὶ οἱ Σοφιστές καὶ οἱ ἄλλοι ὀπαδοὶ τοῦ Σωκράτη. 'Η καινο- τοµία τοῦ Πλάτωνα συνίσταται στὸ ὅτι ὁ ἴδιος συνέδεσε στενὰ τὶς μυθικὲς διηγήσεις του μὲ τὶς φιλοσοφικὲς συζητήσεις, ἀποβλέποντας στὴν ἰδέα. Εἶναι πλάνη νὰ νομίζει κανείς ὅτι ἡ πλατωνικἡὴ πολιτεία θυσιάζει ἤ καὶ ἐξορίζει τὴν µεγάλη ποίηση. Ἡ «Πολιτεία» ἡ ἴδια καταλήγει σ᾽ αὐτήν, ἀποκρούει τὴν παθητική, µι- μητικὴ ποίηση τοῦ παρελθόντος καὶ ἐγκαινιάζει τὴν δημιουργικὴ ποίηση τοῦ μύθου. ᾿Απαραίτητη προὐπόθεση γιὰ τὴν δημιουργία τῆς ποίησης εἶναι ἡ θεία ἔμπνευση, ἡ «μανία». Ὁ Ὅμηρος, ὁ Ἡσίοδος, ὁ Πίνδαρος εἶναι ὑπηρέτες τῶν Μουσῶν, ἐμπνέον- ται δὲ ἀπ᾽ αὐτὲς γινόμενοι ἔνθεοι. «Οὕτω δὲ καὶ ἡ Μοῦσα ἐνθέους μὲν ποιεῖ αὐτή» {(Ἴων» 5336): καὶ ἀκόμη «κοῦφον γάρ χρῆμα ποιητής ἐστιν καὶ πτηνόν καὶ ἱερόν, καὶ οὐ πρότερον οἷός τε ποιεῖν πρὶν ἄν ἔνθεός τε γένηται καὶ ἔκφρων καὶ ὁ νοῦς μηκέτι ἐν αὐτῷ ἐνῇ" ἕως δ᾽ ἄν τουτί ἔχῃ τὸ κτῆμα, ἀδύνατος πᾶς ποιεῖν ἄνθρωπός ἐστιν καὶ χρησμῳ- δεῖν» (Ἴων 534 α,0). Τελικά, ὅμως, ὁ Σωκράτης εἰρωνεύεται τὸν Ἴωνα, γιατί μπορεῖ νὰ ἑρμηνεύσει μόνο τὸν “Ὅμηρο, ἐφ᾽ ὅσον κάθε ραψωδὸς εἶναι προσκολλημένος σὲ ἄλλο ποιητὴ καὶ κάθε ποιητὴς σὲ ἄλλη Μοῦσα. Ὃ Σωκράτης, ἐπίσης, δὲν συμφωνεῖ μὲ τὴν ἀδυναμία τοῦ ἽἼωνα νὰ ἑρμηνεύσει ἄλλους ποιητές, πλὴν τοῦ Ὁμήρου, ἑπομένως