ΤΕΣΣΕΡΕΣ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ Α΄ Ἔργο καὶ ἐργασία Ὀνειρεύτηκα πὼς ἡ ζωὴ εἶναι χαρά. Ξύπνησα καὶ εἰδα πὼς ἡ ζωὴ εἶναι μόχθος. Ἔζησα καὶ είδα ὅτι ὁ μόχθος εἶναι χαρά. Στὸ ὤρθρο Ἔργο καὶ Ἐργασία (Δαυλός, ἀρ. 34. Ὄκτς. 1984) γνωστοῦ οἰκονομολόγου, ποὺ ἐπὶ πλέωνεεγει καὶ συνεχῆ ἑπαφὴ μὲ τὴν καθημερινὴ ζωὴ (παράγοντα πολὺ µεγάλης σηµασίας γιὰ πρα- κτικὴ δρµστηριότητα, καὶ ὄχι μόνο θεωρητική) ρύφοντυι πολὺ σωστὰ πράγματα γιὰ τὴν «ἐρ- γωσίω»ς μιὸ ἔννοιω περὶ τῆς ὁποίας, πολὺ καιρό τώροω, δὲν ἀκούει κανεὶς σχεδὸν τίποτε. Στὶς μέρες µας ἀκούγονται πολλὰ ἐνδιαφέ- ροντω πρόγµατα γιὰ τοὺς ἀγῶνες στὴν ἀντίστα- ση, γιὸ τοὺς ἀγῶνες γιὰ τὴ δημοκρατία (ὅπως θὼ τὴν ἤθελε ὁ καθένας: προσαρμοσμένη στὰ μέτρο των), γιὰ τὶς συνδικἁαλιστικὲς ἐπιδιώξεις καὶ ὑπιτεύξεις, γιὼ ῥριζικὲς - βασικές - θεμελιώ- δει: - ἐπυνισταστικὲς καὶ σωστὲς (κατὰ τὸν καθένο) µεταβολές, ποὺ θὰ φέρουν τὴ γενικὴ εὐ- τυγίη. Γιὰ τὴν ἐργασία οὔτε κουβεντούλα δὲν γί- ΝΕ οταν : Σγετικὺ μὲ τὶς «μεταβολές», ποὺ καὶ σὲ διε- θνὴ ὀκόμω χῶρο, σὰν µονότονο ἀκρόαμα ἀπὸ γωλωσμένο δίσκο, διαφηµίζονται ὅτι ἔχουν τὴ μωγικὴ δύναμη λυχναριοῦ τοῦ ᾽Αλαντίν γιὰ τὴν εὐτυχία τοῦ κόσμου, ὁ Πάπας Ιωάννης 23ος εἷ- πε κύποτε σ᾽ ἕναν ἐπισκέπτη του; «Νὰ ἐνδιαφέ- ρεσαι γιὰ ὅσο τὸ δυνατὸν περισσότερα πράγματα, μὲ πολλὰ νὰ ἀσχολεῖσαι, πολὺ λίγα νὰ διορθώ- νεις». Είναι καιρὸς νὰ καταλάβει ὁ πολὺς κόσμος, ὅτι ἢ πωρείω γιὰ τὴ βελτίωση τῆς ζωῆς μόνο τότε ὠποδίδει ἀξιόλογους ἀνθεκτικοὺς καρπούς, ὅ- τον γίνεται πάνω στὸ μὲ γρανιτικούς κυβολί- θους λιθόστρωτο τῆς ἐργασίας καὶ ὄχι στοὺς πο- λὺ πιὸ μάλακούς στὸ βάδισμα χωματόδρομους τῶν διαφόρων ἀλλαγῶν, ποὺ πολὺ συχνὰ σὲ ὁ- δηγοῦν σὲ χειρότερα ἀπὸ ἐκεῖ ποὺ ξεκίνησες το- πίω. Ἑργασία μὲ ἀφοσίωση καὶ τιμιότητα δὲν ἀπο- Φέρει µόνο ὑλικὰ ἀγαθά" προσφέρει καὶ ψυχικὴ Γκοωνοποίηση, ὅπως λένε καὶ οἱ στὴν ἀρχὴ τοῦ ὥρθρου τρεῖς στίχοι κινεζικοῦ ρητοῦ, ἡλικίας δυ- όμιση χιλιάδων ἐτῶν. Ἂν ἡ σκλαβωμένη Ελλάδα μπόρεσε νὰ κερ- δίσει τὸν τιτάνιο ἀγώνα τοῦ 1821, αὐτὸ ἔγινε για- τὶ στό μιῦρα ἐκεῖνα χρόνια τῆς σκλαβιᾶς βρέ- θηκων ἄνθρωποι ἱερωμένοι καὶ λαϊκοὶ (ἐθνομάρ- τυς Σερυφείµμ, Κύριλλος Λούκαρης, ᾽Ανάστά- σιος Γόρδιος, Κοσμᾶς Αἰτωλός, Ρήγας Φεραῖος κι.) ποὺ ἐργάστηκαν σκληρά, μὲ πίστη καὶ ᾱ- φοσίωσῃ, γιὰ νὰ προσφέρουν ὅ,τι ἦταν δυνατόν, κωὶ κυρίως στὴ µόρφωση τῶν συμπατριωτῶν τους. Δὲν εἶναι λίγοι αὐτοὶ ποὺ προσέφεραν καὶ τὴ ζωή τους ἀκόμη. Καὶ ὁ πολὺς ὁ κόσμος ἀκο- λούθησε καὶ ἐργάστηκε κι αὐτός. Παράδειγμα φωτεινό; ἢ συνεταιριστικὴ κοινότητα στὰ ᾽Αμ- πελύκιω.. Γιὸ τὸ τεράστιο αὐτὸ ἔργο, ποὺ ἐλάχιστα ἄνα- φέρεται αὐτὴ τὴν ἐποχή, εἶναι ἀφιερωμένος ὅλος ὁ Ε᾽ Τόμος τῆς “Ιστορίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔ- θνους τοῦ Παπαρρηγοπούλου, περιγράφοντας ὅλω τὰ γεγονότα τῆς Φραγκοκρατίας καὶ ἐν συ- νεγεία. τῆς Τουρκοκρατίας (1204-1821). Στὴν τελευταίο παράγραφό του, σὲ µιάµιση σελίδα ἐ- πιλόγου, ἀναγράφονται τὰ ἑξῆς: εν Ἐὰν ἑκάστη ἱστορικὴ περίοδος κρίνεται κατὰ τὰ πράγματα ἅτινα ἐδημιούργησεν, ἀδιστά- κτως λέγομεν ὅτι, ὅπως νῦν ἔχουσι τὰ πράγματα παρ ἡμῖν, τὸ ἔθνος ἀνεδείχθη ἐν τοῖς χρόνοις τῆς δουλείας ὑπέρτερον ἢ ἀπὸ τῶν χρόνων τῆς ἀπε- λευθερώσεως καὶ ἐφεξῆς, διότι ἐπὶ τῶν χρόνων τῆς δουλείας ἐδημιουργήθησαν αἱ πολεµικαί, αἱ ἀστικαί καὶ αἱ διοικητικαὶ δυνάμεις δι᾽ ὧν διεξή- χθη ὁπωσδήποτε ἡ ἑπανάστασις, ἐνῶ ἀφ᾽ ἧς ἐγε- νόµεθα ἐλεύθεροι, δὲν διεπλάσαμεν ἔτι νέας δυ- νάµεις ἐπιτηδείας νὰ συμπληρώσωσι καὶ νὰ ᾱ- σφαλίσωσι τὸ ἔργον τῶν πατέρων ἡμῶν». ᾽Ατυχῶς, ἰσχύει πάντα αὐτὸ ποὺ εἶπε ὁ Γερμα- νὸς φιλόσοφος Οεοτρ ΕΓἰεάγΙοΏ Ἠερε]: « Ἕνα µό- νον πρᾶγμα μᾶς διδάσκει ἡ Ἱστορία: ὅτι δὲν μᾶς διδάσκει τίποτε.» Ἔκεϊ ποὺ δὲν συμφωνῶ ἀπολύτως μὲ τὰ εἰς τὸ ἄρθρο Ἔργο καὶ Εργασία γραφόμενα εἶναι σὲ οὗὐτό: «... Ὅταν ὁ μαζικὸς ἄνθρωπος τῆς ἐποχῆς µας συσσωρεύεται στὶς ὠχρὲς καὶ ἀπρόσωπες δημό- σιες ἐπιχειρήσεις, στὸ δηµόσιο, καὶ γενικὰ στὴν κάθε παρασιτικὴ ἀπασχόληση, ὅπου τὸ ἔργο εἷ- ναι ἀσήμαντο, ἀνύπαρκτο, ἀργὰ ἤ γρήγορα ἔρχε- ται ἡ στιγμὴ ποὺ τὸ ἀρχικὸ βόλεμα τοῦ γίνεται ὁ- δυνηρό, καθὼς ζῆ σὲ ψυχικὸ καὶ ἠθικὸ περιβάλ- λον ξηρασίας καὶ ἀντιμετωπίζει καθημερινὰ τὸ "δρᾶμα τῆς ἕλλειψης δημιουργίας καὶ τῆς ἄπου- σίας «ἔργου» γιὰ ἕναν ἄχαρο καὶ ἀδικαίώτο μι- σθό...». . Πιστεύω ὅτι, ὅταν κανεὶς ἔχει μέσα του τὴν ἔ- φεση γιὰ ἐργασία, τότε αὐτὸς θὰ βρεῖ «τὸ ἔργο», ὁπουδήποτε κι’ ἄν ἀπασχοληθεῖ. "Αν δὲν τὸ βρεῖ ἔτοιμο νὰ τοῦ προσφέρεται, θὰ τὸ δημιουργήσει.