Η ΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ Σ.ΓΤ.Τ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΟΣ:«Ἰθάκη» (κριτικὴ ἀνάλυσις) Τὸν Καβάφη τὸν ὀνόμασαν «ποιητὴ τῆς παρακμῆς». Τὸ τραγικὸ περιεχόμενο τῆς ἔννοιας «παρακμή» ἐκφράζει ὄχι μόνο τὸ σημεῖο τοῦ χρόνου καθ ̓ ὅ ἡ ἀκμὴ παρέρχεται ἀλλὰ καὶ τὴν κατάπτωση. Ἡ λέξη «κατάπτωση» σημαίνει τὴν ἀσθένεια, τὴν ἆδυναμία τῆς ψυχῆς, ποὺ ὁ Ἡσύχιος ὅριζε: «καταπτώσει' φοβεῖται, δειλιᾷ, ταπεινοῦται». Πρόθεσή μου ἐδῶ δὲν εἶναι ἡ κριτικὴ στὸ ποιητικὸ ἔργο τοῦ Καβάφη, ἀλλὰ ἡ ἔκφραση τοῦ προβληματισμοῦ ποὺ μοῦ γεννήθηκε διαβάζοντας τὴν κριτικὴ ἀνάλυση τοῦ καβαφικοῦ ποιήματος «Ιθάκη» ἀπὸ τὸν Σ. Γ. Γ. Παναγιωτᾶτο. Κατ ̓ ἀρχὰς προσπάθησα νὰ καταλάβω, (α) γιατὶ εἶναι ἐπιτρεπτὸ ἕνας ποιητὴς νὰ μπορεῖ νὰ κριθεῖ ἀπ ̓ ἕνα του ποίημα καὶ (β) πότε μπορεῖ κανεὶς νὰ ὀνομασθεῖ «μεγάλος». Στὸ πρῶτο ἐρώτημα ὑπάρχει, θὰ ἔλεγα, μιὰ ἀπάντηση, στηριγμένη στὴν σύνδεσή μας μὲ τὸ ποιητικὸ ἔργο τοῦ Καβάφη (πάντοτε σὰν μιλοῦμε γι’ αὐτόν, ἀναπηδᾶ ἐμπρός μας καὶ γίνεται κεντρικὴ ἰδέα τοῦ ὅλου του ποιητικοῦ ἔργου ἡ Ἰθάκῃη). Θὰ σταθῶ ἐδῶ: Ἡ ἀνατομία ποὺ ὁ Σ. Γ. Γ. Παναγιωτᾶτος ἔκανε στὸ ποίημα αὐτὸ ἑρμηνεύει ἀπόλυτα τὴν «κατάπτωση», πού, ὅπως προανέφερα, ἐκφράζει τόν «ποιητὴ τῆς παρακμῆς». Ἣ «Ιθάκη» ὅμως ἡ ὁμηρικὴ σὰν σύμβολο δὲν περικλείει μέσα της τὴν παρακμή, δὲν εἶναι ἀφορμὴ γιὰ περιπέτειες ἡδονικὲς ἤ γιὰ τεμπέλικο τάϊσμα τοῦ νοῦ στὸ τραπέζι τῶν λογὶς - λογὶς ἀθυρμάτων - γνώσεων. Ἣ «Ιθάκη» εἶναι λίκνο παιδείας, εἶναι τρόπος ζωῆς. (Ὁ Ἡσύχιος δίνει τὸ ὄνομα θὰς ἤ 1θαξ στὸν κήρυκα τῶν Τιτάνων Προμηθέα). ̓Αλλὰ κι) ἄν ἀκόμη ἡ λέξη Ἰθάκη δὲν ἔχει καμμιὰ σχέση μὲ τὸν Προμηθέα ἤ μὲ τὴν λέξη «ἰθύς», ποὺ σημαίνει εὐθύς, δίκαιος, ἔχει ὅμως ταυτιστεῖ μὲ τὴ μορφὴ τοῦ Ὁδυσσέα, τοῦ ἐκλεκτοῦ αὐτοῦ μπροστάρη, ποὺ γέννησε τὸ «κοινωνικὸ γίγνεσθαι» τῶν «μερόπων» (γλωσσοπλαστῶν) ἀνθρώπων τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου καὶ ποὺ ἔγινε σύμβολ.ο τῆς ὀδύσσειας τῆς ἀνθρωπότητας σὲ κάθε περίοδο πολιτισμοῦ. Αὐτὸ τὸ σύμβολο ἐξηγεῖ τὸν πολύπλευρη μορφὴ τοῦ ̓Οδυσσέα καὶ τὸ χρέος τῶν ἐκλεκτῶν γιὰ τὴν συγκράτηση τῆς Αἰδοῦς καὶ τῆς Νέμεσης στὸ χῶρο μας, στὸ κάθε χῶρο ζωῆς, στὴν Ἰθάκη. Στὴν Ἰθάκη τῆς ἀνθρωπότητας. Αὐτὸ τὸ σύμβολο ἀγῶνος καὶ χρέους, ποὺ δίνει τὴ μορφὴ στὸ θνητὸ μπροστάρη γιὰ νὰ γίνει ὁδηγὸς κάποια στιγμὴ τῆς ἀθάνατης ἀνθρωπότητας στὸ δρόμο τοῦ «οὗ ἕνεκα», ὁ ποιητὴς μας τὸ ἐξέλαβε σὰν «φοινικικὰ ἐμπορεῖα», σὰν «ἀθύρματα τῶν τρωκτῶν Φοινίκων», ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ ́Ὅμηρος (Οδύσ. ο 415-416), δηλαδὴ ψευδοπράγματα τῶν πανούργων (κερδαλέων) Φοινίκων’ καὶ ἔτσι, φαντάστηκε ἐντέλει τὴν Ἰθάκη ἁπλῶς... "σὰν καταφύγιο γιὰ τὰ στερνὰ τῶν ἄθλιων γερόντων καὶ τῶν σαπιοκάραβων. Δίκαιη, νομίζω, ἡ ὀργὴ τοῦ Σ. Γ. Γ. Παναγιωτάτου. Εἶναι πράγματι ἀναίδεια νὰ χρησιμοποιεῖς ἱερὲς λέξεις γιὰ νὰ πεῖς εὐτελῆ πράγματα. Ἐὰν ἡ ἀποφυγή τοῦ ἀγῶνος χαρακτηρίζει ἰδιαίτερα σήμερα τὴν ἀνθρωπότητα καὶ ὁ τυχοδιωκτισμὸς εἶναι ἡ κύρια ἰδιότητα τῆς ἐξουσίας, δὲν σημαίνει αὐτό, πὼς πρέπει νὰ συγχωροῦμε καὶ τὴν ἀναίδεια ὅλων ὅσοι θεωροῦν «μεγάλον» ὅποιον ἁπλῶς εἶναι ἀναιδὴς! ὋὉ Ἡσίοδος θεωροῦσε ὅτι ἡ Αἰδὼς καὶ ἡ Νέμεσις στήριξαν τὸ κοινωνικὸ γίγνε- Ι. «Αὐτὸ τὸ ἠθικὸ γίγνεσθαι μὲ τὴν σημασία τοῦ συνήθως συμβαίνοντος ἢ ἡ ἰδέα τῆς συνηθείας ποὺ γίνεται ἦθος συμφωνεῖ μὲ τὴν γενικότερη δημοκρίτεια ἰδέα “μάλα γάρ ἐκ τούτων (τῶν συνήθως συμβαινόντων) φιλεῖ γίγνεσθαι ἡ αἰδώς " (Δ-Κὶ ΕΒ 179) [Αννα Κελεσίδου --- Γαλανοῦι!.