Η ΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ Σ.ΓΤ.Τ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΟΣ:«Ἰθάκη» (κριτικὴ ἀνάλυσις) Τὸν Καβάφη τὸν ὀνόμασαν «ποιητὴ τῆς παρακμῆς». Τὸ τραγικὸ περιεχόµενο τῆς ἔννοιας «παρακμή» ἐκφράζει ὄχι µόνο τὸ σημεῖο τοῦ χρόνου καθ᾽ ὅ ἡ ἀκμὴ παρέρχε- ται ἀλλὰ καὶ τὴν κατάπτωση. Ἡ λέξη «κατάπτωση» σηµαίνει τὴν ἀσθένεια, τὴν ἆδυ- ναµία τῆς ψυχῆς, ποὺ ὁ Ἡσύχιος ὅριζε: «καταπτώσει' φοβεῖται, δειλιᾷ, ταπεινοῦται». Πρόθεσή µου ἐδῶ δὲν εἶναι ἡ κριτικὴ στὸ ποιητικὸ ἔργο τοῦ Καβάφη, ἀλλὰ ἡ ἔκφραση τοῦ προβληματισμοῦ ποὺ μοῦ γεννήθηκε διαβάζοντας τὴν κριτικὴ ἀνάλυση τοῦ καβα- φικοῦ ποιήµατος «Ιθάκη» ἀπὸ τὸν Σ. Γ. Γ. Παναγιωτᾶτο. Κατ᾽ ἀρχὰς προσπάθησα νὰ καταλάβω, (α) γιατὶ εἶναι ἐπιτρεπτὸ ἕνας ποιητὴς νὰ μπορεῖ νὰ κριθεῖ ἀπ᾿ ἕνα του ποίη- μα καὶ (β) πότε μπορεῖ κανεὶς νὰ ὀνομασθεῖ «μεγάλος». Στὸ πρῶτο ἐρώτημα ὑπάρχει, θὰ ἔλεγα, μιὰ ἀπάντηση, στηριγµένη στὴν σύνδεσή µας μὲ τὸ ποιητικὸ ἔργο τοῦ Καβά- φη (πάντοτε σὰν μιλοῦμε γι’ αὐτόν, ἀναπηδᾶ ἐμπρός µας καὶ γίνεται κεντρικὴ ἰδέα τοῦ ὅλου του ποιητικοῦ ἔργου ἡ Ἰθάκῃη). Θὰ σταθῶ ἐδῶ: Ἡ ἀνατομία ποὺ ὁ Σ. Γ. Γ. Παναγιωτᾶτος ἔκανε στὸ ποίημα αὐτὸ ἑρμηνεύει ἀπόλυτα τὴν «κατάπτωση», πού, ὅπως προανέφερα, ἐκφράζει τόν «ποιητὴ τῆς παρακμῆς». Ἣ «Ιθάκη» ὅμως ἡ ὁμηρικὴ σὰν σύμβολο δὲν περικλείει μέσα της τὴν παρακμή, δὲν εἶναι ἀφορμὴ γιὰ περιπέτειες ἡδονικὲς ἤ γιὰ τεμπέλικο τάϊσμα τοῦ νοῦ στὸ τραπέζι τῶν λογὶς - λογὶς ἀθυρμάτων - γνώσεων. Ἣ «Ιθάκη» εἶναι λίκνο παι- δείας, εἶναι τρόπος ζωῆς. (Ὁ Ἡσύχιος δίνει τὸ ὄνομα θὰς ἤ 1θαξ στὸν κήρυκα τῶν Τιτάνων Προμηθέα). ᾿Αλλὰ κι) ἄν ἀκόμη ἡ λέξη Ἰθάκη δὲν ἔχει καμμιὰ σχέση μὲ τὸν Προμηθέα ἤ μὲ τὴν λέξη «ἰθύς», ποὺ σημαίνει εὐθύς, δίκαιος, ἔχει ὅμως ταυτιστεῖ μὲ τὴ μορφὴ τοῦ Ὁ- δυσσέα, τοῦ ἐκλεκτοῦ αὐτοῦ µπροστάρη, ποὺ γέννησε τὸ «κοινωνικὸ γίγνεσθαι» τῶν «μερόπων» (γλωσσοπλαστῶν) ἀνθρώπων τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου καὶ ποὺ ἔγινε σύμ- βολ.ο τῆς ὀδύσσειας τῆς ἀνθρωπότητας σὲ κάθε περίοδο πολιτισμοῦ. Αὐτὸ τὸ σύμβο- λο ἐξηγεῖ τὸν πολύπλευρη μορφὴ τοῦ ᾿Οδυσσέα καὶ τὸ χρέος τῶν ἐκλεκτῶν γιὰ τὴν συγκράτηση τῆς Αἰδοῦς καὶ τῆς Νέμεσης στὸ χῶρο µας, στὸ κάθε χῶρο ζωῆς, στὴν Ἰ- θάκη. Στὴν Ἰθάκη τῆς ἀνθρωπότητας. Αὐτὸ τὸ σύμβολο ἀγῶνος καὶ χρέους, ποὺ δίνει τὴ μορφὴ στὸ θνητὸ µπροστάρη γιὰ νὰ γίνει ὁδηγὸς κάποια στιγμὴ τῆς ἀθάνατης ἀνθρωπότητας στὸ δρόµο τοῦ «οὗ ἕ- νεκα», ὁ ποιητὴς µας τὸ ἐξέλαβε σὰν «φοινικικὰ ἐμπορεῖα», σὰν «ἀθύρματα τῶν τρω- κτῶν Φοινίκων», ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ ΄Ὅμηρος (Οδύσ. ο 415-416), δηλαδὴ ψευδοπράγµα- τα τῶν πανούργων (κερδαλέων) Φοινίκων’ καὶ ἔτσι, φαντάστηκε ἐντέλει τὴν Ἰθάκη ἁ- πλῶς... "σὰν καταφύγιο γιὰ τὰ στερνὰ τῶν ἄθλιων γερόντων καὶ τῶν σαπιοκάραβων. Δίκαιη, νομίζω, ἡ ὀργὴ τοῦ Σ. Γ. Γ. Παναγιωτάτου. Εἶναι πράγματι ἀναίδεια νὰ χρησιμοποιεῖς ἱερὲς λέξεις γιὰ νὰ πεῖς εὐτελῆ πράγματα. Ἐὰν ἡ ἀποφυγή τοῦ ἀγῶνος χαρακτηρίζει ἰδιαίτερα σήµερα τὴν ἀνθρωπότητα καὶ ὁ τυχοδιωκτισμὸς εἶναι ἡ κύρια ἰδιότητα τῆς ἐξουσίας, δὲν σηµαίνει αὐτό, πὼς πρέπει νὰ συγχωροῦμε καὶ τὴν ἀναίδεια ὅλων ὅσοι θεωροῦν «μεγάλον» ὅποιον ἁπλῶς εἶναι ἀναιδὴς! ὋὉ Ἡσίοδος θεωροῦσε ὅτι ἡ Αἰδὼς καὶ ἡ Νέμεσις στήριξαν τὸ κοινωνικὸ γίγνε- Ι. «Αὐτὸ τὸ ἠθικὸ γίγνεσθαι μὲ τὴν σημασία τοῦ συνήθως συμβαίνοντος ἢ ἡ ἰδέα τῆς συνηθείας ποὺ γίνεται ἦθος συμφωνεῖ μὲ τὴν γενικότερη δημοκρίτεια ἰδέα “μάλα γάρ ἐκ τούτων (τῶν συνήθως συμβαινόντων) φιλεῖ γίγνεσθαι ἡ αἰδώς " (Δ-Κὶ ΕΒ 179) [Αννα Κελεσίδου --- Γαλανοῦι!.