ΒΕ. 1 ΝΙΝΤΟΝ καὶ ΡΕΤΕΕ 6σΑΕΝΡΕΥ” Ἢ κλασσικὴ ἑλληνικὴ πολιτικὴ θεωρία Οἱ Ἕλληνες δημιούργησαν τὴν πολιτική: δημισύργησαν ὅμως καὶ τὴν πολιτικὴ θεωρία: καὶ ὑπάρχει προφανὴς σχέση μεταξὺ τῶν δύο αὐτῶν στοιχείων τῆς δημιουργικότητάς τους. Ἣ πόλις ἦταν, θεωρητικά, κοινότητα ἴσων, τῶν πολιτῶν, ποὺ χάραζαν τὴν πολιτική τους σὲ ἀνοιχτὲς καὶ ὠργανωμένες συζητήσεις. Τέτοιες συζητήσεις εἶναι πιθανὸν ν ̓ ἀναπαρῆγαν ἀπὸ μόνες τους τὴν κριτικὴ καὶ τὸν ἔλεγχο τῶν κανόνων ἐκείνων βάσει τῶν ὁποίων διεξάγονταν’ παράδειγμα, οἱ παρατηρήσεις ποὺ ἔκαναν ὁ Κλέὧν κι ὁ Διόδοτος στὴν περὶ Μυτιληναίων συζήτηση γιὰ τὸν χαρακτῆρα τῆς ἀθηναϊκῆς ἐκκλησίας τοῦ δήμου (Θουκυδίδης, 3.36 - 49). Ἡ ἑλληνικὴ πολιτικὴ, θεωρία πρέπει νὰ θεωρηθῆ ὡς ἀπόρροια τῆς ἔμφυτης αὐτῆς τάσεως πρὸς συζήτησιν’ ἡ πολιτικὴ θεωρία τῶν Ἑλλήνων ἦταν, κυρίως, προβληματισμὸς πάνω στὴ φύση τῆς πόλεως, ποὺ ἐξελίχθηκε σὲ αὐτοσυνειδησιακὴ πνευματικὴ προσπάθεια, ξεχωριστὴ (καί, σὲ γενικώτερο ἐπίπεδο, ἐντελῶς διαφορετική) ἀπὸ τὴ μελέτη τῶν εἰδικῶν πολιτικῶν θεμάτων. Ὅθεν, ἡ πολιτικὴ θεωρία ὑπῆρξε δευτερογενὴς δραστηριότητα, σὲ σχέση πρὸς τὸ (πρακτικό) ἐπίπεδο ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀντλοῦσε τὸ ὑλικό της" καίτοι, λέγοντας αὐτό, δὲν ἐννοῦμε ὅτι ἐστερεῖτο τοῦ στοιχείου τῆς πολιτικῆς ἐφαρμογῆς, χαρακτηριστικοῦ τῆς πρωτογενοῦς δραστηριότητας ἀπὸ τὴν ὁποία ἀπέρρευσε. ἼΑν περιορισθοῦμε στὴν σωζόμενη γραμματεία, ἑλληνικὴ πολιτικὴ θεωρία εἶναι ἐκείνη τοῦ Πλάτωνος καὶ τοῦ Αριστοτέλους. Εἶναι βέβαιο, πάντως, ὅτι ἡ πολιτικὴ θεωρία, μὲ τὴν ἔννοια ποὺ προαναφέραμε, γεννήθηκε ἐνωρίτερα. Μὲ βάση τὶς μαρτυρίες ποὺ ἔχομε, ἀλλὰ καὶ λόγω τῆς φύσεως τοῦ θέματος, εἶναι ἀδύνατο νὰ καθορίσουμε οἰαδήποτε ἀξιόπιστη χρονολογία ἐμφανίσεώς της, ἀλλ ̓ ἄν κανεὶς κρίνη ἀπὸ τὶς ἀμφίβολες εἰδήσεις ποὺ ἔχομε γιὰ τὴν πρώιμη πυθαγόρεια πολιτικὴ θεωρία, οἱ πρῶτες πραγματικὲς ἀναλύσεις τῆς πόλεως φαίνεται ὅτι ἔγιναν τὸν ε ́ αἰῶνα. Ὑπῆρξαν πρώιμες προδρομικὲς προσπάθειες: οἱ στίχοι τοῦ Σόλωνος ἀποτελοῦν προφανὲς παράδειγμα. ̓Αλλὰ ὁ Σόλων ἐνδιαφέρεται οὐσιαστικὰ νὰ κρίνη μιὰ συγκεκριμένη μόνο πόλιν, καὶ ἡ πολιτική του ποίηση ἀποτελεῖ συμβολὴ σ ̓ ἕνα συγκεκριμένο πολιτικὸ ζήτημα. Ἢ ἀνάλυση τῆς πόλεως, ποὺ ξεφεύγει ἀπὸ τὸ πλέγμα τῶν εἰδικῶν πολιτικῶν ζητημάτων, ἐμφανίζεται, πρῶτα, σὰν αὐτοτελὴς τρόπος πνευματικῆς ἀναζητήσεως, κατὰ τὸ διάστημα ποὺ μεσολαβεῖ μεταξὺ τῶν Μηδικῶν καὶ τοῦ Πελοποννησιακοῦ Πολέμου. Τότε ἡ τραγωδία ἔφθασε στὴν ἀκμή της’ ἡ μελέτη τῶν σωζομένων θεατρικῶν ἔργων τῆς περιόδου αὐτῆς μπορεῖ νὰ βοηθήση στὸν καθορισμὸ τῆς ταυτόχρονης πρὸς αὐτὰ ἐμφανίσεως τῆς πολιτικῆς θεωρίας. Τὰ ἔργα αὐτὰ ἀναφέρονται κυρίως σὲ πολιτικὰ θέματα, ὅπως στὴ φύση τῆς δικαιοσύνης καὶ στὴ σχέση μεταξύ τοῦ μεμονωμένου πολίτου καὶ τῶν συμπολιτῶν του’ ἀλλὰ τοῦτο πόρρω ἀπέχει τοῦ νὰ μπορῇ νὰ χαρακτηρισθῆ ἕνα θεατρικὸ ἔργο, π.χ. ἡ τριλογία Ὀρέστεια τοῦ Αἰσχύλου, ὡς ἔργο πολιτικῆς θεωρίας: ὁ Αἰσχύλος δὲν ἐνδιαφέρεται νὰ παρουσιάση μιὰ ἐμπεριστατωμένη ἀνάλυση γιὰ τὴν ἰδέα τῆς δικαιοσύνης, τοῦ τύπου ποὺ παρουσιάσε ὁ Πλάτων στὴν Πολιτεία του. Τὰ ἔργα τῶν Τραγικῶν μποροῦν νὰ θεωρηθοῦν ὡς ἐνδιάμεσος σταθμὸς μεταξὺ τῶν δύο ἐπιπέδων πολιτικοῦ προβληματισμοῦ ποὺ προαναφέραμε: ἀποτελώντας οἱ ἴδιοί ἕνα ἀπὸ τὰ στοιχεῖα τῆς τυπικῆς συνταγματικῆς ζωῆς τῆς ̓Αθηναίων πόλεως παρουσιάζονται στὸ ἀκροατήριό τους (τὸ ὁποῖο, σὲ ἄλλο ρόλο του, ᾱποτελοῦσε τὴν ἀθηναϊκὴ ἐκκλησία τοῦ δήμου) σὰν ἄνθρωποι ποὺ ζητοῦν νὰ συνειδητοποιήσουν τὶς ἐμπειρίες τους. Ἡ προσπάθειά τους αὐτὴ γέννησε τὴν ἀναζήτηση, ποὺ θὰ ὁδηγοῦσε στὴν αὐτοτέλεια τῆς πολιτικῆς θεωρίας’ ἀλλὰ τὸ ἐπίκεντρο τῆς ἀναζητήσε- » Ὁ ΚΕ Ι. Νπίοη εἶναι καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Σέφφηλντ (Αγγλία) καὶ ὁ ΡείεΓ (ααΓηςεγ καθηγητὴς τοῦ {έδις Οοἱἱερε τοῦ Καῖμπριτζ. Τὸ δικαίωμα τῆς δημοσιεύσεως τοῦ ἄρθρου τους αὐτοῦ στὴν Ἑλλάδα ὁ «4αυλός» ἀγόρασε ἀπὸ τὸ Οχ/οτά [)πίνοις!ἰγ ΡΓεςς, ποὺ ἔχει τὴν παγκόσμια ἀποκλειστικότητά του.