ΒΕ. 1 ΝΙΝΤΟΝ καὶ ΡΕΤΕΕ 6σΑΕΝΡΕΥ” Ἢ κλασσικὴ ἑλληνικὴ πολιτικὴ θεωρία Οἱ Ἕλληνες δημιούργησαν τὴν πολιτική: δημισύργησαν ὅμως καὶ τὴν πολιτικὴ θε- ωρία: καὶ ὑπάρχει προφανὴς σχέση μεταξὺ τῶν δύο αὐτῶν στοιχείων τῆς δημιουργικό- τητάς τους. Ἣ πόλις ἦταν, θεωρητικά, κοινότητα ἴσων, τῶν πολιτῶν, ποὺ χάραζαν τὴν πολιτική τους σὲ ἀνοιχτὲς καὶ ὠργανωμένες συζητήσεις. Τέτοιες συζητήσεις εἶναι πιθανὸν ν᾿ ἀναπαρῆγαν ἀπὸ µόνες τους τὴν κριτικὴ καὶ τὸν ἔλεγχο τῶν κανόνων ἐκεί- νων βάσει τῶν ὁποίων διεξάγονταν’ παράδειγµα, οἱ παρατηρήσεις ποὺ ἔκαναν ὁ Κλέ- ὧν κι ὁ Διόδοτος στὴν περὶ Μυτιληναίων συζήτηση γιὰ τὸν χαρακτῆρα τῆς ἀθηναϊκῆς ἐκκλησίας τοῦ δήμου (Θουκυδίδης, 3.36 - 49). Ἡ ἑλληνικὴ πολιτικὴ, θεωρία πρέπει νὰ θεωρηθῆ ὡς ἀπόρροια τῆς ἔμφυτης αὐτῆς τάσεως πρὸς συζήτησιν’ ἡ πολιτικὴ θεωρία τῶν Ἑλλήνων ἦταν, κυρίως, προβληματισμὸς πάνω στὴ φύση τῆς πόλεως, ποὺ ἐξελί- χθηκε σὲ αὐτοσυνειδησιακὴ πνευματικὴ προσπάθεια, ξεχωριστὴ (καί, σὲ γενικώτερο ἐπίπεδο, ἐντελῶς διαφορετική) ἀπὸ τὴ µελέτη τῶν εἰδικῶν πολιτικῶν θεμάτων. Ὅθεν, ἡ πολιτικὴ θεωρία ὑπῆρξε δευτερογενὴς δραστηριότητα, σὲ σχέση πρὸς τὸ (πρακτικό) ἐπίπεδο ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀντλοῦσε τὸ ὑλικό της" καίτοι, λέγοντας αὐτό, δὲν ἐννοῦμε ὅτι ἐ- στερεῖτο τοῦ στοιχείου τῆς πολιτικῆς ἐφαρμογῆς, χαρακτηριστικοῦ τῆς πρωτογενοῦς δραστηριότητας ἀπὸ τὴν ὁποία ἀπέρρευσε. ἼΑν περιορισθοῦµε στὴν σωζόμενη γραμματεία, ἑλληνικὴ πολιτικὴ θεωρία εἶναι ἐ- κείνη τοῦ Πλάτωνος καὶ τοῦ Αριστοτέλους. Εἶναι βέβαιο, πάντως, ὅτι ἡ πολιτικὴ θεω- ρία, μὲ τὴν ἔννοια ποὺ προαναφέραμε, γεννήθηκε ἐνωρίτερα. Μὲ βάση τὶς μαρτυρίες ποὺ ἔχομε, ἀλλὰ καὶ λόγω τῆς φύσεως τοῦ θέματος, εἶναι ἀδύνατο νὰ καθορίσουμε οἰαδήποτε ἀξιόπιστη χρονολογία ἐμφανίσεώς της, ἀλλ᾽ ἄν κανεὶς κρίνη ἀπὸ τὶς ἀμφί- βολες εἰδήσεις ποὺ ἔχομε γιὰ τὴν πρώιμη πυθαγόρεια πολιτικὴ θεωρία, οἱ πρῶτες πραγματικὲς ἀναλύσεις τῆς πόλεως φαίνεται ὅτι ἔγιναν τὸν ε΄ αἰῶνα. Ὑπῆρξαν πρώιμες προδρομικὲς προσπάθειες: οἱ στίχοι τοῦ Σόλωνος ἀποτελοῦν προφανὲς παράδειγµα. ᾿Αλλὰ ὁ Σόλων ἐνδιαφέρεται οὐσιαστικὰ νὰ κρίνη μιὰ συγκε- κριµένη µόνο πόλιν, καὶ ἡ πολιτική του ποίηση ἀποτελεῖ συμβολὴ σ᾽ ἕνα συγκεκριµένο πολιτικὸ ζήτημα. Ἢ ἀνάλυση τῆς πόλεως, ποὺ ξεφεύγει ἀπὸ τὸ πλέγμα τῶν εἰδικῶν πολιτικῶν ζητημάτων, ἐμφανίζεται, πρῶτα, σὰν αὐτοτελὴς τρόπος πνευματικῆς ἀνα- ζητήσεως, κατὰ τὸ διάστημα ποὺ μεσολαβεῖ μεταξὺ τῶν Μηδικῶν καὶ τοῦ Πελοποννη- σιακοῦ Πολέμου. Τότε ἡ τραγωδία ἔφθασε στὴν ἀκμή της’ ἡ μελέτη τῶν σωζομένων θεατρικῶν ἔργων τῆς περιόδου αὐτῆς μπορεῖ νὰ βοηθήση στὸν καθορισμὸ τῆς ταυτό- χρονης πρὸς αὐτὰ ἐμφανίσεως τῆς πολιτικῆς θεωρίας. Τὰ ἔργα αὐτὰ ἀναφέρονται κυ- ρίως σὲ πολιτικὰ θέματα, ὅπως στὴ φύση τῆς δικαιοσύνης καὶ στὴ σχέση μεταξύ τοῦ μεμονωμένου πολίτου καὶ τῶν συμπολιτῶν του’ ἀλλὰ τοῦτο πόρρω ἀπέχει τοῦ νὰ μπο- ρῇ νὰ χαρακτηρισθῆ ἕνα θεατρικὸ ἔργο, π.χ. ἡ τριλογία Ὀρέστεια τοῦ Αἰσχύλου, ὡς ἔργο πολιτικῆς θεωρίας: ὁ Αἰσχύλος δὲν ἐνδιαφέρεται νὰ παρουσιάση μιὰ ἐμπεριστα- τωμένη ἀνάλυση γιὰ τὴν ἰδέα τῆς δικαιοσύνης, τοῦ τύπου ποὺ παρουσιάσε ὁ Πλάτων στὴν Πολιτεία του. Τὰ ἔργα τῶν Τραγικῶν μποροῦν νὰ θεωρηθοῦν ὡς ἐνδιάμεσος σταθμὸς μεταξὺ τῶν δύο ἐπιπέδων πολιτικοῦ προβληματισμοῦ ποὺ προαναφέραμε: ἀ- ποτελώντας οἱ ἴδιοί ἕνα ἀπὸ τὰ στοιχεῖα τῆς τυπικῆς συνταγματικῆς ζωῆς τῆς ᾿Αθη- ναίων πόλεως παρουσιάζονται στὸ ἀκροατήριό τους (τὸ ὁποῖο, σὲ ἄλλο ρόλο του, ᾱ- ποτελοῦσε τὴν ἀθηναϊκὴ ἐκκλησία τοῦ δήμου) σὰν ἄνθρωποι ποὺ ζητοῦν νὰ συνειδητο- ποιήσουν τὶς ἐμπειρίες τους. Ἡ προσπάθειά τους αὐτὴ γέννησε τὴν ἀναζήτηση, ποὺ θὰ ὁδηγοῦσε στὴν αὐτοτέλεια τῆς πολιτικῆς θεωρίας’ ἀλλὰ τὸ ἐπίκεντρο τῆς ἀναζητήσε- » Ὁ ΚΕ Ι. Νπίοη εἶναι καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστηµίου τοῦ Σέφφηλντ (Αγγλία) καὶ ὁ ΡείεΓ (ααΓηςεγ καθηγητὴς τοῦ {έδις Οοἱἱεϱε τοῦ Καῖμπριτζ. Τὸ δικαίωµα τῆς δημοσιεύσεως τοῦ ἄρθρου τους αὐτοῦ στὴν Ἑλλάδα ὁ «4αυλός» ἀγόρασε ἀπὸ τὸ Οχ/οτά [)πίνοις!ἰγ ΡΓεςς, ποὺ ἔχει τὴν παγ- κόσµια ἀποκλειστικότητά του.