..Δ. ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ Συμμετοχή καὶ ἀποτελεσματικότητα στὴν ̓Αρχαία Ἑλλάδα καὶ σήμερα Ι. Μὲ τὴν ἀντίθεση τῶν ἀρχῶν συμμετοχῆς καὶ ἀποτελεσματικότητας στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, ποὺ ἀποτελεῖ ἕνα εἰδικὸ-μερικὸ πρόβλημα τῆς ἀντιπαράθεσης «ἰσότητας καὶ δικαιοσύνης», ἀπαντῶ στὸ ἐρώτημά σας”. Ἡ συμμετοχὴ τῶν πολιτῶν στὰ δημόσια, εἴτε ὡς ἀρχόντων εἴτε ὡς ἀρχομένων, συνιστᾶ μιὰ μορφὴ ἰσότητας, ὅταν γίνεται χωριστὰ καὶ χωρὶς διακρίσεις κι ὅταν θεμελιώνεται σὲ κοινωνικοὺς ἤ νομικοὺς κανόνες. Ἣ ἀποτελεσματικότητα, πάλι, ἑνὸς πολιτειακοῦ θεσμοῦ, ὡς βαθμὸς ἐπιτυχίας καὶ ἱκανότητας παροχῆς, ἐμφανίζεται σὰν μιὰ ἔκφραση δικαιοσύνης, δηλαδὴ ὡς ἀπαίτηση «σωστῆς» (δηλαδὴ δίκαιης μὲ τὴν ἔννοια τοῦ 1οῇπ Καννς) λειτουργίας. Ἣ ἀντίθεσήτους, ὅπως π.χ. μεγαλύτερη συμμετοχὴ ἤ καλύτερη ἀποδοτικότητα, ὑποδηλώνει ἕνα βασικὸ πρόβλημα στὴν δομὴ καὶ στὴν λειτουργία τοῦ κράτους-πόλεως στὴν ̓Αρχαία Ἑλλάδα. ̓Ανάλογο πρόβλημα καὶ μὲ αὐξημένη κάπως ὀξύτητα παρουσιάζεται καὶ στὴν ἐποχή μας ---τῆς βιομηχανικῆς ἤ μεταβιομηχανικῆς κοινωνίας--- καὶ ἰδιαίτερα μετά τὴν «ἐξέγερση τῶν νέων» τοῦ 1968 μὲ τὰ ἐπίμονα καὶ ἀπὸ πολλὲς πλευρὲς --"κοινωνικὲς καὶ πολιτικὲς-- ἐκδηλωνόμενα αἰτήματα γιὰ μεγαλύτερη συμμετοχὴ ἤ γιὰ καθολικὴ δημοκρατικοποίηση, δηλαδὴ γιὰ τὴν εἰσαγωγὴ δημοκρατικῶν δομῶν καὶ διαδικασιῶν στὴν πολιτικὴ καὶ στὴν κοινωνικὴ (π.χ. σχολεῖο, ἐκκλησία, κράτος, οἰκονομία) ζωή. Τὸ πρόβλημα ἐντοπίζεται κατ ̓ ἐξοχὴν στὶς δημοκρατικὰ ὀργανωμένες πολιτεῖες καὶ στὶς πλουραλιστικὲς κοινωνίες. Τὸ ὅτι δυὸ τόσο ἀπομακρυσμένα χρονικὰ πολιτικὰ συστήματα καὶ τόσο διαφορετικὲς κοινωνικὲς καὶ πολιτιστικὲς δομὲς ἔχουν ν ̓ ἀντιμετωπίσουν «κοινὰ» προβλήματα, μπορεῖ νὰ ὀφείλεται σὲ ἀνθρωπολογικὰ ἤ ὀντολογικά αἴτια ἤ καὶ ἁπλῶς στὴν ἵστορικἠ διαπίστωση, ὅτι τὰ προβλήματα τοῦ κράτους καὶ τοῦ πολιτικοῦ συστήματος παραμένουν τὰ «ἴδια», χωρὶς τὴν δυνατότητα νὰ ἐξηγηθεῖ τὸ γιατί. Αὐτὸ ὅμως δὲν σημαίνει ὅτι καὶ οἱ λύσεις ποὺ δίδονται κάθε φορὰ εἶναι «ὅμοιες». Καὶ θεωρητικὰ - ἀναλυτικὰ καὶ μὲ ἐμπειρικὲς ἔρευνες ἔχει ἀποδειχθεῖ, ὅτι οἱ λύσεις ποὺ ἔχουν δοθεῖ μπορεῖ νὰ εἶναι ἐκ διαμέτρου ἀντίθετες γιὰ νὰ ὁδηγοῦν σὲ τελείως διαφορετικἀ ἀποτελέσματα. ̓Ιδοὺ γιατὶ ἡ διατύπωση «ἀναλογιῶν» ἤ ὑποθέσεων γιὰ «σύγκριση» τῶν τρόπων ἀντιμετωπίσεως τῶν προβλημάτων εἶναι πολὺ ἐπισφαλὴς καὶ ἡ θεμελίωσή τους, σχεδόν, ἀκατόρθωτη, τουλάχιστο μὲ τὰ σημερινὰ ἐπιστημονικὰ δεδομένα. Στὸ ἀθηναϊκὸ «κράτος-πόλιν», γιὰ νὰ περιοριστοῦμε στὸ πιὸ ἀντιπροσωπευτικὸ παράδειγμα, ὕστερα ἀπὸ τὶς μεταρρυθμίσεις ποὺ πραγματοποίησαν οἱ Κλεισθένης, Ἐφιάλτης καὶ Περικλῆς, τὸ πολίτευμα ἔγινε ἀναμφισβήτητα «πιὸ» δημοκρατικό. Τὴν «πάτρια πολιτεία», τὴν ἀριστοκρατικὴ δηλαδὴ δημοκρατία τοῦ Σόλωνος, ἀντικατέστησε ἕνα πολίτευμα μὲ βάση τὴν «λαϊκὴ κυριαρχία», γιὰ νὰ χρησιμοποιήσωμε ἕνα σύγχρονον ὅρο. Τὸ κράτος-πόλις δὲν εἶναι πιά, σύμφωνα μὲ τὴν ἑλληνικὴ παράδοση, ὁ χῶρος ποὺ ἀσκεῖται ἡ «πολιτικὴ ἐξουσία», ἀλλά, ὅπως ἀργότερα τὸ διατύπωσε ἐπιγραμματικὰ ὁ ̓Αριστοτέλης: «ἡ γὰρ πόλις πολιτῶν πλῆθος ἐστίν», δηλαδὴ ἐλεύθερων καὶ ἴσων ἀνθρώπων. Στὰ πλαίσια τῆς «ὀρθοδίκαιης» πόλης, ἡ ἰσονομία (δηλαδὴ ἴσα πολιτικὰ δικαιώματα) ἐπικρατεῖ στὴν σολωνικὴ ἰσότητα ὑποχρεώσεων («θεσμοὺς ὁμοίους τῷ κακῷ τε κ ̓ ἀγαθῷ... ἔγραψα») καὶ ἐκφράζεται μὲ μιὰ πλατειὰ πολιτικὴ συμμετοχή. Οἱ πολίτες εἶναι ἴσοι στὸ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι, πράγμα ποὺ σημαίνει «παναρμοδιότητα» καὶ μιὰ γενικὴ ἱκανότητα νὰ καταλάβουν καὶ νὰ διαχειρισθοῦν κάθε κρατικὸ ἀξίωμα ἤ λειτουργία. Τὸ μέσον ἐπιλογῆς: «κλήρωση» συμβολίζει χαρακτηριστικὰ τὸ μέγεθος αὐτῆς τῆς πολιτικῆς πίστεως καὶ τὴν ἔκταση τῆς συμμετοχῆς ποὺ ἔχει ἀποσυνδεθεῖ ἀπὸ κάθε ἄλλο «οὐσιαστικὸ» προσὸν ἐκτὸς ἀπὸ τὴν «προνομιακὴ» ἰδιότητα τοῦ πολίτη. Οἱ σχετικῶς λίγοι στὸν ἀριθμὸ πολῖτες καὶ μόνον αὐτοὶ ἔχουν τὴν νομικὴ δυνατότητα καὶ τὴν οὐσιαστικὴ (θεωρητικὰ) ἱκανότητα, γιὰ νὰ μετέχουν σύμφωνα μὲ τὴν συνταγματικὴ καὶ δικαιακὴ τάξη στὰ κύρια ὄργανα τοῦ δημοκρατικοῦ κράτους. " Τὸ ἐρώτημω ποὺ εἶχε θέσει ὁ «4αυλός» στὸν Καθηγητὴ κ. Γ. Δασκαλάκη ἀφοροῦσε στὴ διόκριση μεταξὺ δικαιοσύνηφκαὶ ἰσότητας πὸὺ χαρακτήριζε τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ πολιτικὴ σκέψὴ καὶ πρακτικὴ σὲ ἀντιπαράθεση πρὸς τὶς σχετικὲς ἀντιλήψεις ποὺ ἐπικρατοῦν σήμερα.