..Δ. ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ Συμμετοχή καὶ ἀποτελεσματικότητα στὴν ᾿Αρχαία Ἑλλάδα καὶ σήµερα Ι. Μὲ τὴν ἀντίθεση τῶν ἀρχῶν συμµετοχῆς καὶ ἀποτελεσματικότητας στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, ποὺ ἀποτελεῖ ἕνα εἰδικὸ-μερικὸ πρόβλημα τῆς ἀντιπαράθεσης «ἰσότητας καὶ δικαιοσύνης», ἀπαντῶ στὸ ἐρώτημά σας”. Ἡ συμμετοχὴ τῶν πολιτῶν στὰ δηµό- σια, εἴτε ὡς ἀρχόντων εἴτε ὡς ἀρχομένων, συνιστᾶ μιὰ μορφὴ ἰσότητας, ὅταν γίνεται χωριστὰ καὶ χωρὶς διακρίσεις κι ὅταν θεμελιώνεται σὲ κοινωνικοὺς ἤ νομικοὺς κανό- νες. Ἣ ἀποτελεσματικότητα, πάλι, ἑνὸς πολιτειακοῦ θεσμοῦ, ὡς βαθμὸς ἐπιτυχίας καὶ ἱκανότητας παροχῆς, ἐμφανίζεται σὰν μιὰ ἔκφραση δικαιοσύνης, δηλαδὴ ὡς ἀπαί- τηση «σωστῆς» (δηλαδὴ δίκαιης μὲ τὴν ἔννοια τοῦ 1οῇπ Καννς) λειτουργίας. Ἣ ἀντίθε- σήτους, ὅπως π.χ. µεγαλύτερη συμμετοχὴ ἤ καλύτερη ἀποδοτικότητα, ὑποδηλώνει ἕ- να βασικὸ πρόβλημα στὴν δομὴ καὶ στὴν λειτουργία τοῦ κράτους-πόλεως στὴν ᾽Αρ- χαία Ἑλλάδα. ᾿Ανάλογο πρόβλημα καὶ μὲ αὐξημένη κάπως ὀξύτητα παρουσιάζεται καὶ στὴν ἐποχή µας ---τῆς βιομηχανικῆς ἤ μεταβιομηχανικῆς κοινωνίας--- καὶ ἰδιαίτε- ρα μετά τὴν «ἐξέγερση τῶν νέων» τοῦ 1968 μὲ τὰ ἐπίμονα καὶ ἀπὸ πολλὲς πλευρὲς --"κοινωνικὲς καὶ πολιτικὲς-- ἐκδηλωνόμενα αἰτήματα γιὰ µεγαλύτερη συμμετοχὴ ἤ γιὰ καθολικὴ δηµοκρατικοποίηση, δηλαδὴ γιὰ τὴν εἰσαγωγὴ δημοκρατικῶν δομῶν καὶ διαδικασιῶν στὴν πολιτικὴ καὶ στὴν κοινωνικὴ (π.χ. σχολεῖο, ἐκκλησία, κράτος, οἰκονομία) ζωή. Τὸ πρόβλημα ἐντοπίζεται κατ᾽ ἐξοχὴν στὶς δημοκρατικὰ ὀργανωμέ- νες πολιτεῖες καὶ στὶς πλουραλιστικὲς κοινωνίες. Τὸ ὅτι δυὸ τόσο ἀπομακρυσμένα χρονικὰ πολιτικὰ συστήµατα καὶ τόσο διαφορε- τικὲς κοινωνικὲς καὶ πολιτιστικὲς δομὲς ἔχουν ν᾽ ἀντιμετωπίσουν «κοινὰ» προβλήμα- τα, μπορεῖ νὰ ὀφείλεται σὲ ἀνθρωπολογικὰ ἤ ὀντολογικά αἴτια ἤ καὶ ἁπλῶς στὴν ἵστο- ρικἠ διαπίστωση, ὅτι τὰ προβλήματα τοῦ κράτους καὶ τοῦ πολιτικοῦ συστήµατος πα- ραμένουν τὰ «ἴδια», χωρὶς τὴν δυνατότητα νὰ ἐξηγηθεῖ τὸ γιατί. Αὐτὸ ὅμως δὲν σηµαί- νει ὅτι καὶ οἱ λύσεις ποὺ δίδονται κάθε φορὰ εἶναι «ὅμοιες». Καὶ θεωρητικὰ - ἀναλυτι- κὰ καὶ μὲ ἐμπειρικὲς ἔρευνες ἔχει ἀποδειχθεῖ, ὅτι οἱ λύσεις ποὺ ἔχουν δοθεῖ μπορεῖ νὰ εἶναι ἐκ διαμέτρου ἀντίθετες γιὰ νὰ ὁδηγοῦν σὲ τελείως διαφορετικἀ ἀποτελέσματα. ᾿Ιδοὺ γιατὶ ἡ διατύπωση «ἀναλογιῶν» ἤ ὑποθέσεων γιὰ «σύγκριση» τῶν τρόπων ἀντιμετωπίσεως τῶν προβλημάτων εἶναι πολὺ ἐπισφαλὴς καὶ ἡ θεµελίωσή τους, σχε- δόν, ἀκατόρθωτη, τουλάχιστο μὲ τὰ σημερινὰ ἐπιστημονικὰ δεδοµένα. Στὸ ἀθηναϊκὸ «κράτος-πόλιν», γιὰ νὰ περιοριστοῦμε στὸ πιὸ ἀντιπροσωπευτικὸ παράδειγµα, ὕστερα ἀπὸ τὶς μεταρρυθμίσεις ποὺ πραγματοποίησαν οἱ Κλεισθένης, Ἐ- φιάλτης καὶ Περικλῆς, τὸ πολίτευμα ἔγινε ἀναμφισβήτητα «πιὸ» δημοκρατικό. Τὴν «πάτρια πολιτεία», τὴν ἀριστοκρατικὴ δηλαδὴ δημοκρατία τοῦ Σόλωνος, ἀντικατέ- στησε ἕνα πολίτευμα μὲ βάση τὴν «λαϊκὴ κυριαρχία», γιὰ νὰ χρησιμοποιήσωμε ἕνα σύγχρονον ὅρο. Τὸ κράτος-πόλις δὲν εἶναι πιά, σύμφωνα μὲ τὴν ἑλληνικὴ παράδοση, ὁ χῶρος ποὺ ἀσκεῖται ἡ «πολιτικὴ ἐξουσία», ἀλλά, ὅπως ἀργότερα τὸ διατύπωσε ἐπι- γραμματικὰ ὁ ᾿Αριστοτέλης: «ἡ γὰρ πόλις πολιτῶν πλῆθος ἐστίν», δηλαδὴ ἐλεύθερων καὶ ἴσων ἀνθρώπων. Στὰ πλαίσια τῆς «ὀρθοδίκαιης» πόλης, ἡ ἰσονομία (δηλαδὴ ἴσα πολιτικὰ δικαιώματα) ἐπικρατεῖ στὴν σολωνικὴ ἰσότητα ὑποχρεώσεων («θεσμοὺς ὁ- μοίους τῷ κακῷ τε κ᾿ ἀγαθῷ... ἔγραψα») καὶ ἐκφράζεται μὲ μιὰ πλατειὰ πολιτικὴ συμ- μετοχή. Οἱ πολίτες εἶναι ἴσοι στὸ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι, πράγμα ποὺ σημαίνει «παναρ- μοδιότητα» καὶ μιὰ γενικὴ ἱκανότητα νὰ καταλάβουν καὶ νὰ διαχειρισθοῦν κάθε κρατι- κὸ ἀξίωμα ἤ λειτουργία. Τὸ μέσον ἐπιλογῆς: «κλήρωση» συμβολίζει χαρακτηριστικὰ τὸ μέγεθος αὐτῆς τῆς πολιτικῆς πίστεως καὶ τὴν ἔκταση τῆς συμμετοχῆς ποὺ ἔχει ἀπο- συνδεθεῖ ἀπὸ κάθε ἄλλο «οὐσιαστικὸ» προσὸν ἐκτὸς ἀπὸ τὴν «προνομιακὴ» ἰδιότητα τοῦ πολίτη. Οἱ σχετικῶς λίγοι στὸν ἀριθμὸ πολῖτες καὶ μόνον αὐτοὶ ἔχουν τὴν νομικὴ δυνατότητα καὶ τὴν οὐσιαστικὴ (θεωρητικὰ) ἱκανότητα, γιὰ νὰ μετέχουν σύμφωνα μὲ τὴν συνταγματικὴ καὶ δικαιακὴ τάξη στὰ κύρια ὄργανα τοῦ δημοκρατικοῦ κράτους. " Τὸ ἐρώτημω ποὺ εἶχε θέσει ὁ «4αυλός» στὸν Καθηγητὴ κ. Γ. Δασκαλάκη ἀφοροῦσε στὴ διόκριση μεταξὺ δικαιοσύνηφκαὶ ἰσότητας πὸὺ χαρακτήριζε τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ πολιτικὴ σκέ- ψὴ καὶ πρακτικὴ σὲ ἀντιπαράθεση πρὸς τὶς σχετικὲς ἀντιλήψεις ποὺ ἐπικρατοῦν σήµερα.