ΜΔΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Ἡ Ἑλληνικὴ πολιτικὴ φιλοσοφία καὶ ἤ πόλις -κράτος Στὸ κείμενο αὐτὸ θὰ ἐξετάσουμε τὴν σχέση τῆς ἑλληνικῆς πολιτικῆς φιλοσοφίας μὲ τὸ σημεῖο ἀναφορᾶς της, δηλαδὴ τὴν πόλη-κράτος τῆς ἀρχαίας 'Ελλάδας' τὴν ἐξέλιξη δηλαδὴ τῆς ἑλληνικῆς πολιτικῆς θεωρίας σὲ σχέση μὲ τὴν ἐξόλιξη τοῦ ἱστορικοῦ αὐτοῦ θεσμοῦ. Στὸ μέτρο ποὺ ἡ φιλοσοφικὴ θεώρηση τέμνει τὴν πολιτικὴν ἀνάλυση, ἡ διαμόρφωσις προτάσεων τοῦ φιλοσοφικοῦ λόγου γιὰ τὴν πραγματικὴ ἤ τὴν ἰδεατὴ πολιτεία παρακολούθησε ἤ ἴσως προετοίμασε τὴν διαδοχὴ τῶν πολιτειακῶν σχημάτων ἀπὸ τοὺς προσωκρατικοὺς μέχρι τοὺς ἐπίγονους τοῦ ̓Αριστοτέλη. Ὃ προσωκρατικὸς φιλοσοφικὸς στοχασμὸς δὲν ἔφτασε βέβαια ---κι οὔτε μποροῦσε νὰ φτάσει-- στὴν ἔννοια τοῦ ὑποκειμένου, ἀλλὰ ἔδωσε τὶς προὐποθέσεις γιὰ μιὰ πολιτικὴ φιλοσοφία ποὺ συνυφάνθηκε μὲ τὴν πολιτειακὴ προὐπόθεση τοῦ ὑποκειμένου --τὴν πόλη-- κατὰ ἕνα ἀπαράμιλλο τρόπο. Ὁ ̓Αναξίμανδρος, ἀναγνωρίζοντας ὅτι ὑπάρχει μιὰ ἀρχὴ δικαιοσύνης σ ̓ ὅλες τὶς μεταβολὲς τοῦ φυσικοῦ κόσμου, ὁδηγήθηκε βασικὰ ἀπὸ τὸ ἀναμφίβολο γεγονὸς τοῦ ἀνθρώπινου δικαίου στὴν πιθανότητα τοῦ νόμου στὴν φύση. 'Ο Πυθαγόρας βέβαια θ ̓ ἀνυψώσει τὴν φυσικὴ νομοτέλεια τοῦ φυσικοῦ κόσμου σὲ καθολικὴ νομοτέλεια τῆς ζωῆς. Στοὺς Πυθαγόρειους ἡ ἑνότητα ποὺ εἶχε ἀναχθεῖ ἡ φύση δὲν ἦταν πιὰ μιὰ ὑλικὴ οὐσία ἤ ὑλικὲς οὐσίες ἀλλὰ μιὰ ἄυλη ἀρχή, ἦταν ἡ ἄυλη ἀρχὴ τοῦ ἀριθμοῦ, ἔστω κι ἄν στὴν ἀντίληψη τῶν Πυθαγορείων ὁ ἀριθμὸς εἶχε χωρικὴ ἔκταση. Ἣ δικαιοσύνη, σύμφωνα μ ̓ αὐτούς, ἧταν ἕνας «ἰσάκις ἴσος» ἀριθμός, δηλαδὴ ἕνας τετραγωνικὸς ἀριθμὸς ἀποτελούμενος ἀπὸ ἴσα μέρη, ἐνῶ στὴν πολιτεία τὸ ἄθροισμα τῶν μερῶν της ἰσοῦται μὲ τὴν ἀριθμητικὴ τιμὴ κάθε μέρους. ̓Απὸ τὴν ἀντίληψη αὐτὴ τῶν Πυθαγορείων μέχρι τὴν ἐφαρμογή της στὴν δικαιοσύνη τῆς πολιτείας, ποὺ ὁ Πλάτωνας τὴν υἱοθέτησε (Πολιτεία) σὲ σημαντικὸ βαθμὸ πλουτίζοντας τὴν μ ̓ ἕνα πνευματικότερο περιεχόμενο, ἐνῶ διασώζεται ἀκόμη στὸ Ε ́ βιβλίο (Ηθικὰ) τοῦ ̓Αριστοτέλη ὅπως καὶ στὸ Α ̓ βιβλίο τοῦ /Πολιτικοῦ, προχώρησε πολὺ ἡ ἑλληνικὴ πολιτικὴ φιλοσοφία. Ὃ Σωκράτης βέβαια εἶναι ἕνα ὅριο. Ὃ Σωκράτης, καθὼς νομιμοποίησε ἠθικὰ τὸ δικαίωμα τοῦ λόγου καὶ τοῦ ἀντίλογου, δὲν μποροῦσε ἴσως νὰ προβλέψει -- ἤ προέβλεψε μὲ κάποια αἴσθηση ἀποδοχῆς τῶν λογικῶν ἀπολήξεων τῆς διδαχῆς του --- ὅτι μὲ τὴν ὑπερβολικὴ συνειδητοποίηση τῶν πάντων καὶ τὴν κατάλυση τοῦ μύθου ἔφτανε ἀνεμπόδιστα μέχρι τὴν ἄρνηση τῆς πολιτείας ἤ στὴν περ ̓ ἀπὸ τὴν πόλη παγκόσμια σύλληψη. Στοὺς πιὸ ἀνεξάρτητους μαθητὲς τοῦ Σωκράτη --- στὸν Πλάτωνα καὶ στὸν ̓Αριστοτέλη --- ἡ πόλη δὲν ἦταν πιὰ ἡ αὐτονόητη μυθικὴ ἑνότητα ποὺ εἶχε ἐκθειάσει ὁ προσωκρατικὸς λόγος, ἔστω κι ἄν ἐξακολουθοῦσε νὰ παραμένει στὸ κέντρο τῶν πολιτικῶν τους συλλήψεων. Ἣ λογικὴ ἀπόληξη τῆς φιλοσοφίας τῶν Ιώνων γιὰ τὴν ἑνότητα ποὺ ἐμφανίζεται στὴν φύση δὲν ἦταν παρὰ ἡ ἀναγκαιότητα τῆς πολιτείας σὰν ὁ ὅρος τῆς ἑνότητας τῶν ἀνθρώπων. Τὸ ἴδιο τὸ παράδειγμα τῆς φύσης χρησιμοποιεῖται γιὰ τὴν ἑρμηνεία τῆς ἀναγκαιότητας τῆς πολιτείας. ̓Αντίθετη πρὸς τὴν ἐκ φύσεως ὕπαρξη τῆς πολιτείας ἦταν ἡ θέση τῶν Στωϊκῶν γιὰ τὴν συμβατικὴ θεμελίωση τῆς πολιτικῆς ὕπαρξης. Ἡ ἀντίληψη βέβαια τοῦ νόμου σὰν «ἡγεμόνος ... τοῦ βίου», ποὺ παραδίδει ἕνας ἀνώνυμος συγγραφέας στὸ τέλος τοῦ Ε ́ αἰώνα, ταυτίζοντας τὸν νόμο μὲ τὸν ὀρθὸ λόγο, διασώζεται στὸν Πρωταγόρα τοῦ Πλάτωνα ὅπως καὶ στὸν Θεαίτητο. Στὸν Πρωταγόρα βέβαια, στὸν ἀρχαιότερο θεωρητικὸ τῆς δημοκρατίας, ὁ νόμος δὲν ἧταν κάτι τὸ μόνιμο καὶ τὸ σταθερό, ἀλλὰ ἐμπεριεῖχε τὴν παραδικότητα καὶ τὴν μεταβολή, ἐνῶ στὸν Ἱππία ---στὴν συζήτησή του μὲ τὸν Σωκράτη ποὺ παραδίδει ὁ Ξενοφῶν--- ἡ ἀξία καὶ τὸ κῦρος τοῦ νόμου ἀντιμετωπίζεται μὲ