ΜΔΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Ἡ Ἑλληνικὴ πολιτικὴ φιλοσοφία καὶ ἤ πόλις -κράτος Στὸ κείµενο αὐτὸ θὰ ἐξετάσουμε τὴν σχέση τῆς ἑλληνικῆς πολιτικῆς φιλοσοφίας μὲ τὸ σημεῖο ἀναφορᾶς της, δηλαδὴ τὴν πόλη-κράτος τῆς ἀρχαίας 'Ελλάδας' τὴν ἐξέ- λιξη δηλαδὴ τῆς ἑλληνικῆς πολιτικῆς θεωρίας σὲ σχέση μὲ τὴν ἐξόλιξη τοῦ ἱστορικοῦ αὐτοῦ θεσμοῦ. Στὸ μέτρο ποὺ ἡ φιλοσοφικὴ θεώρηση τέμνει τὴν πολιτικὴν ἀνάλυση, ἡ διαμόρφωσις προτάσεων τοῦ φιλοσοφικοῦ λόγου γιὰ τὴν πραγματικὴ ἤ τὴν ἰδεατὴ πο- λιτεία παρακολούθησε ἤ ἴσως προετοίμασε τὴν διαδοχὴ τῶν πολιτειακῶν σχημάτων ἀπὸ τοὺς προσωκρατικοὺς μέχρι τοὺς ἐπίγονους τοῦ ᾿Αριστοτέλη. Ὃ προσωκρατικὸς φιλοσοφικὸς στοχασμὸς δὲν ἔφτασε βέβαια ---κι οὔτε μποροῦ- σε νὰ φτάσει-- στὴν ἔννοια τοῦ ὑποκειμένου, ἀλλὰ ἔδωσε τὶς προὐποθέσεις γιὰ μιὰ πο- λιτικὴ φιλοσοφία ποὺ συνυφάνθηκε μὲ τὴν πολιτειακὴ προὐπόθεση τοῦ ὑποκειμένου --τὴν πόλη-- κατὰ ἕνα ἀπαράμιλλο τρόπο. Ὁ ᾿Αναξίμανδρος, ἀναγνωρίζοντας ὅτι ὑ- πάρχει μιὰ ἀρχὴ δικαιοσύνης σ᾽ ὅλες τὶς μεταβολὲς τοῦ φυσικοῦ κόσμου, ὁδηγήθηκε βασικὰ ἀπὸ τὸ ἀναμφίβολο γεγονὸς τοῦ ἀνθρώπινου δικαίου στὴν πιθανότητα τοῦ νό- μου στὴν φύση. 'Ο Πυθαγόρας βέβαια θ᾽ ἀνυψώσει τὴν φυσικὴ νομοτέλεια τοῦ φυσικοῦ κόσμου σὲ καθολικὴ νομοτέλεια τῆς ζωῆς. Στοὺς Πυθαγόρειους ἡ ἑνότητα ποὺ εἶχε ἀ- ναχθεῖ ἡ φύση δὲν ἦταν πιὰ μιὰ ὑλικὴ οὐσία ἤ ὑλικὲς οὐσίες ἀλλὰ μιὰ ἄυλη ἀρχή, ἦταν ἡ ἄυλη ἀρχὴ τοῦ ἀριθμοῦ, ἔστω κι ἄν στὴν ἀντίληψη τῶν Πυθαγορείων ὁ ἀριθμὸς εἶχε χωρικὴ ἔκταση. Ἣ δικαιοσύνη, σύμφωνα μ᾽ αὐτούς, ἧταν ἕνας «ἰσάκις ἴσος» ἀριθμός, δηλαδὴ ἕνας τετραγωνικὸς ἀριθμὸς ἀποτελούμενος ἀπὸ ἴσα μέρη, ἐνῶ στὴν πολιτεία τὸ ἄθροισμα τῶν μερῶν της ἰσοῦται μὲ τὴν ἀριθμητικὴ τιμὴ κάθε μέρους. ᾿Απὸ τὴν ἀν- τίληψη αὐτὴ τῶν Πυθαγορείων μέχρι τὴν ἐφαρμογή της στὴν δικαιοσύνη τῆς πολι- τείας, ποὺ ὁ Πλάτωνας τὴν υἱοθέτησε (Πολιτεία) σὲ σημαντικὸ βαθμὸ πλουτίζοντας τὴν μ᾽ ἕνα πνευματικότερο περιεχόµενο, ἐνῶ διασώζεται ἀκόμη στὸ Ε΄ βιβλίο (Ηθικὰ) τοῦ ᾿Αριστοτέλη ὅπως καὶ στὸ Α᾿ βιβλίο τοῦ /Πολιτικοῦ, προχώρησε πολὺ ἡ ἑλληνικὴ πολιτικὴ φιλοσοφία. Ὃ Σωκράτης βέβαια εἶναι ἕνα ὅριο. Ὃ Σωκράτης, καθὼς νομιµοποίησε ἠθικὰ τὸ δικαίωµα τοῦ λόγου καὶ τοῦ ἀντίλογου, δὲν μποροῦσε ἴσως νὰ προβλέψει -- ἤ προέ- βλεψε μὲ κάποια αἴσθηση ἀποδοχῆς τῶν λογικῶν ἀπολήξεων τῆς διδαχῆς του --- ὅτι μὲ τὴν ὑπερβολικὴ συνειδητοποίηση τῶν πάντων καὶ τὴν κατάλυση τοῦ μύθου ἔφτανε ἀνεμπόδιστα μέχρι τὴν ἄρνηση τῆς πολιτείας ἤ στὴν περ᾽ ἀπὸ τὴν πόλη παγκόσμια σύλληψη. Στοὺς πιὸ ἀνεξάρτητους μαθητὲς τοῦ Σωκράτη --- στὸν Πλάτωνα καὶ στὸν ᾿Αριστοτέλη --- ἡ πόλη δὲν ἦταν πιὰ ἡ αὐτονόητη μυθικὴ ἑνότητα ποὺ εἶχε ἐκθειάσει ὁ προσωκρατικὸς λόγος, ἔστω κι ἄν ἐξακολουθοῦσε νὰ παραμένει στὸ κέντρο τῶν πολι- τικῶν τους συλλήψεων. Ἣ λογικὴ ἀπόληξη τῆς φιλοσοφίας τῶν Ιώνων γιὰ τὴν ἑνότη- τα ποὺ ἐμφανίζεται στὴν φύση δὲν ἦταν παρὰ ἡ ἀναγκαιότητα τῆς πολιτείας σὰν ὁ ὅ- ρος τῆς ἑνότητας τῶν ἀνθρώπων. Τὸ ἴδιο τὸ παράδειγμα τῆς φύσης χρησιμοποιεῖται γιὰ τὴν ἑρμηνεία τῆς ἀναγκαιότητας τῆς πολιτείας. ᾿Αντίθετη πρὸς τὴν ἐκ φύσεως ὕπαρξη τῆς πολιτείας ἦταν ἡ θέση τῶν Στωϊκῶν γιὰ τὴν συμβατικὴ θεμελίωση τῆς πολιτικῆς ὕπαρξης. Ἡ ἀντίληψη βέβαια τοῦ νόμου σὰν «ἡγεμόνος ... τοῦ βίου», ποὺ παραδίδει ἕνας ἀνώνυμος συγγραφέας στὸ τέλος τοῦ Ε΄ αἰώνα, ταυτίζοντας τὸν νόμο μὲ τὸν ὀρθὸ λόγο, διασώζεται στὸν Πρωταγόρα τοῦ Πλά- τωνα ὅπως καὶ στὸν Θεαίτητο. Στὸν Πρωταγόρα βέβαια, στὸν ἀρχαιότερο θεωρητικὸ τῆς δημοκρατίας, ὁ νόμος δὲν ἧταν κάτι τὸ μόνιμο καὶ τὸ σταθερό, ἀλλὰ ἐμπεριεῖχε τὴν παραδικότητα καὶ τὴν μεταβολή, ἐνῶ στὸν Ἱππία ---στὴν συζήτησή του μὲ τὸν Σω- κράτη ποὺ παραδίδει ὁ Ξενοφῶν--- ἡ ἀξία καὶ τὸ κῦρος τοῦ νόμου ἀντιμετωπίζεται μὲ