Κ. Δ. ΚΟΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ3” Περὶ Χρόνου (Ψυχοφυσιολογικὴ καὶ φιλοσοφικὴ θεωρία) Ὃ ἄνθρωπος ζῶν τὴν καθ ̓ ἡμέραν ζωὴν δύο τινῶν ἔχει πάντοτε ἐπίγνωσιν, τῆς ἀτομικῆς αὐτοῦ ὑποστάσεως (τοῦ ἐγὼ αὐτοῦ) καὶ τοῦ ἔξω κόσμου. Τὰ δύο ταῦτα εὑρισκόμενα ἐν διαρκεῖ συναλλαγῇ καὶ ἀποτελοῦντα δύο πόλους, μεταξὺ τῶν ὁποίω διακυμαίνεται ἡ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου, αἰσθάνεται οὗτος ὡς ὑπάρχοντα ἐν χώρῳ καὶ χρόνῳ. Ὃ ἄνθρωπος ἔχει τὸ αἴσθημα, ὅτι πᾶν ὅ,τι συμβαίνει ἐν ἑαυτῷ (ἐν τῷ ἐγὼ αὐτοῦ), ὅσον καὶ ἐν τῷ ἔξω κόσμῳ, τελεῖται ἐν χρόνῳ. Πᾶν φαινόμενον καὶ μεταβολὴ ἐν τῷ ἔξω (φυσικῷ) κόσμῳ ἐπίσης, πᾶν γεγονὸς ἐν αὐτῷ (τῷ ἀνθρώπῳ) εἴτε ψυχικόν, εἴτε σωματικόν, δηλαδὴ πᾶσα κίνησις καὶ πρᾶξις, πᾶσα σκέψις, ἐπιθυμία, ἀνάμνησις καὶ εἴ τι ἄλλο, συμβαίνουν καὶ γίγνονται αἰσθητὰ ἐν χρόνῳ καὶ χρονικῇ ἀλληλουχίᾳ. Ὃ χρόνος συνοδεύει τά πάντα καὶ συνυπάρχει μετ ̓ αὐτῶν. Δὲν ὑπάρχει οὐδέν, τὸ ὁποῖον θὰ ἠδύνατο ὁ ἄνθρωπος νὰ αἰσθανθῇ καὶ νὰ διανοηθῇ ἐκτὸς χρόνου, οὐδ ̓ αὐτὴν ταύτην τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ καὶ τοῦ ἰδίου ἐγώ. Οὐ μόνον δὲ πραγματικὰ γεγονότα, ἀλλὰ καὶ φανταστικὰ αἰσθάνεται (ὁ ἄνθρωπος) ἐν χρόνῳ. Εἶναι δὲ δυνατὸν γεγονός τι συμβὰν ἐν τῷ παρελθόντι νὰ αἰσθάνεται ἐν τῷ παρόντι ἤ ἐν τῷ μέλλοντι χρόνῳ. Κατὰ ταῦτα ἐν τῷ χρόνῳ γεννῶνται, γίγνονται καὶ ὑπάρχουν τὰ πάντα καὶ μετ ̓ αὐτῶν ἡμεῖς αὐὖτοί. Ἐκτὸς ὅμως τοῦ αἰσθήματος, ὅτι τὰ πάντα τελοῦνται ἐν χρόνῳ καὶ χρονικῇ ἄλληλουχίᾳ, ὁ ἄνθρωπος ἐκ παραλλήλου αἰσθάνεται ἰδιαιτέρως καὶ καθ ̓ ἑαυτόν αὐτὸν τοῦτον τὸν χρόνον, αἰσθάνεται δηλαδὴ τὴν ροὴν τοῦ χρόνου ἄνευ κενῶν καὶ ὁρίων. Ὁ χρόνος ἔχει συνεχῆ διάρκειαν. Κατ ̓ οὐσίαν ἐκεῖνο, ὅπερ διαρκεῖ, εἶναι τὸ περιεχόμενοντοῦ χρόνου, δηλαδὴ τὰ γεγονότα. Οὕτω τὸν χρόνον αἰσθανόμεθα οὐχὶ ὡς κενόν τι. Πάντοτε ὑπάρχει κάτι, ὅπερ γίγνεται ἐν χρόνῳ, μάλιστα δὲ καὶ αὐταὶ αἱ ψυχικαὶ ἡμῶν λειτουργίαι. Ἐν τῷ χρόνῳ ἡ λεγομένη «στιγμή» ἀποτελεῖ χρόνον μὲ διάρκειαν καὶ εἶναι σημαντικῆς ψυχολογικῆς σημασίας. Ἢ ζωὴ ἡμῶν εἶναι πλήρης στιγμῶν. Ἔν τῇ ροῇ τοῦ χρόνου αἱ στιγμαὶ καὶ τὰ ἐπὶ μέρους σημεῖα εἶναι ἀμετάθετα, π.χ. τὸ χρονικὸν σημεῖον τῆς γεννήσεως ἡμῶν καὶ παντὸς ἄλλου. Ἣ ταὐτοχρονία καὶ ἡ χρονικὴ ἀλληλουχία εἶναι αἱ διαστάσεις τοῦ χρόνου. Τὸ ἐγὼ ἡμῶν εἶναι ἐκεῖνο, ὅπερ αἰσθάνεται τὸν χρόνον, εἶναι ἡ πηγὴ τοῦ αἰσθήματος τῆς ῥοῆς τοῦ χρόνου. Ὑπάρχει ὅμως καὶ τοῦτο ἐν χρόνῳ, διατηροῦν ὅμως ἐν ταὐτῷ θέσιν ἐκτὸς τῆς ῥοῆς τοῦ χρόνου, ἵνα δύναται ὡς ἀκινητοῦν σημεῖον νὰ αἰσθάνεται τὴν ῥοὴν τοῦ χρόνου. Ἢ τοιαύτη διαπίστωσις εἶναι ψυχολογική. "Αλλο εἶναι τὸ συναφὲς ἐρώτημα, ἐὰν ὑπάρχῃ τὸ ἐγὼ ἐκτὸς χρόνου ὑπὸ μεταφυσικὴν ἔννοιαν. Τελικῶς ἄς λεχθῇ, ὅτι τὸν χρόνον αἰσθανόμεθα οὐχὶ ἐν χώρῳ, τὸν χῶρον οὐχὶ ἐν χρόνῳ. Οὕτως αἰσθάνεσθαι τὰ τοῦ χρόνου εἶναί τι συμφυὲς πρὸς τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, εἷναι τρόπος λειτουργίας τοῦ ἀνθρωπίνου ὀργανισμοῦ καθοριζόμενος ὑπὸ τῆς ὑφῆς καὶ κατασκευῆς αὐτοῦ. Ψυχολογικῶς ἀποτελεῖ τοῦτο τὸ αἴσθημα τοῦ χρόνου καὶ ἄλλως εἰπεῖν τὴν συνείδησιν τοῦ χρόνου. 'Ἡ συνείδησις τοῦ χρόνου συνεπάγεται ὡς ἰδιαιτέραν ψυχικὴν λειτουργίαν τὸν προσανατολισμὸν ἐν τῷ χρόνῳ. Βάσει τοῦ προσανατολισμοῦ γνωρίζομεν εἰς ποῖον χρονικὸν σημεῖον, εἰς ποίαν χρονικὴν στιγμὴν εὑρισκόμεθα ἑκάστοτε καὶ ταύτην ἔχοντες ὡς ἀφετηρίαν κατατάσσομεν τὰ γεγονὸς εἰς παρόν, παρελθόν καὶ μέλλον. Ὁ ἄνθρωπος ζῶν ἀδιαλείπτως ἐν χρόνῳ ἐκτείνει τοῦτον πρὸς τὰ ὀπίσω μέχρι σημείου, ὥστε νὰ μὴν φαντάζηται ἀρχὴν αὐτοῦ, πρὸς τὰ ἐμπρὸς δὲ ὥστε νὰ μὴ φαντάζηται τέλος αὐτοῦ. ̓ Ἐφ ̓ ὅσον ὁ ἄνθρωπος ἔχει ὡς ἰδιότητα τὸ αἰσθάνεσθαι τὸν χρόνον, γεννᾶται τὸ ἐρώτημα, βάσει ποίας λειτουργίας καὶ ποίου ὀργάνου τοῦ σώματος αὐτοῦ δημιουργεῖται “5 ὋὉ κ. Κ. Δ. Κωνσταντινίδης εἶναι ὁμότιμος καθηγητὴς τῆς Νευρολογίας καὶ Ψυχιατρικῆς τοῦ Πανεπιστημίου ̓Αθηνῶν. . .