ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ «ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ» ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Ἡ Ἑλληνικὴ θέσι περὶ Σύμπαντος πλέον μεγαλειώδης ἅμα δὲ καὶ ἡ πλέον σπουδαία διατύπωσις περὶ τοῦ κόσμου εἶναι ἡ γενομένη ὑπὸ τοῦ Ἡρακλείτου εἰς τὸ «Περὶ Φύσεως» ἔργον αὐτοῦ. «Κόσμον τόνδε, τὸν αὐτὸν ἁπάντων», λέγει ὁ Ἡράκλειτος, «οὔτε τις θεῶν, οὔτ’ ἀνθρώ- πων ἐποίησεν, ἀλλ’ ἦν (αὐτός) ἀεὶ καὶ ἔστιν καὶ ἔσται πῦρ ἀείζῳον ἁπτόμενον μέτρα καὶ ἀποσβεννύμενον μέτρα.» Ἡ θεμελιώδης αὐτὴ ρῆσις τοῦ Ἐφεσίου φιλοσόφου ἐπαναδιετυπώθη ἄλλως πως ὑπὸ τοῦ Παρμενίδου στὴν ἑλληνικὴ πόλη Ἐλέα στὴν Ἰταλία. Ὁ κόσμος τῶν ἀπείρων τῷ πλήθει ὄντων, εἶπεν ὁ Παρμενίδης, ἀποτελεῖ ἕνα καὶ μόνον ὂν καὶ τὸ ὂν αὐτὸ εἶναι τὸ Πάν. Τὸ Πὰν καταλαμβάνει ὅλον τὸν ἄπειρο χῶρο. Ἄλλωστε καὶ ὁ χῶρος ἀποτελεῖ συστατικὸ τοῦ παντὸς καὶ ὡς ἐκ τοῦ λόγου τούτου τὸ Πὰν ὡς σύνολον εἶναι ἀκίνη- τον, «οὐλομελὲς καὶ ἀτρεμές». Τὸ Πὰν συμφώνως πρὸς τὶς δύο αὐτὲς διατυπώσεις –τὴν τοῦ Ἡρακλείτου καὶ τὴν τοῦ Παρμενίδου– εἶναι ἀεὶ ὑπάρχον, προ-ελθὸν ἀφ’ ἑαυτοῦ. Τοῦτο, διότι αὐτὴ ὑπῆρξε ἡ μοῖρα τοῦ κόσμου ὡς ἐκ τοῦ λόγου, ὅτι ἡ δυνα- τότης αὐτὴ ἔλαχε νὰ εἶναι ἀεὶ ὑπάρχουσα ὡς ἐκ τῆς ἀνάγκης, αὐτὴ δὲ ἀπέκλεισε τὴν ὕπαρξιν πάσης ἄλλης δυνατότητος. Ὡς ἐκ τοῦ ἀκινήτου ὅμως τοῦ ὅλου, τοῦ Παντός, κατὰ τὸν Παρμενίδην, καὶ ἵνα τὸ Πὰν μὴ ἀσφυκτιᾷ ἐν ἀκινησίᾳ εὑρισκόμενον, ἦλθεν ὡς ἐκ τῆς ἀνάγκης ἡ νομοτέλεια ἐκείνη, ἡ ὁποία ἐπιτρέπει εἰς τὸ Πὰν νὰ κινῆται ἀεὶ ἐσωτερικῶς καὶ οὕτω «νὰ λειτουργῇ ὡς ζῶν ὄν. Πέραν τῶν δύο αὐτῶν διατυπώσεων οἱ Πυθαγόρειοι ἔλεγον, ὅτι τὸ Πὰν εἶναι ἀριθ- μὸς παμμέγιστος, ἀεὶ συντελούμενος. Τοῦτο ἐσήμαινε, ὅτι τὸ Πὰν ἀεὶ ὑπάρχει, ἀλλὰ καὶ ἀεὶ ἐξελίσεται. Ὅπως ὅμως ὁ Ἡράκλειτος ἐθεώρει, ὅτι τὸ Πὰν διέπεται ὑπὸ μιᾶς ἀρχῆς, τὴν ὁποία ὠνόμασε πῦρ: («ἐκ πυρὸς τὰ πάντα συνιστᾶναι καὶ εἰς τοῦτο ἀνα- λύεσθαι· πάντα δὲ γίγνεσθαι καθ’ εἱμαρμένην καὶ διὰ τῆς ἐναντιοτροπῆς ἡρμόσθαι τὰ ὄντα· καὶ πάντα ψυχῶν εἶναι πλήρη»), ἔτσι καὶ οἱ Πυθαγόρειοι, οἱ ὁποῖοι ἐσυμ- βόλιζον ἑκάστη ἔννοιαν δι’ ἑνὸς ἀριθμοῦ, καὶ τὴν μίαν ἀρχήν, δηλαδὴ τὸ πῦρ τοῦ