ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ ̓Αντίδραση καὶ Πρόοδος ̓Αντίδραση εἶναι ἡ ἄρνηση τῆς ἱστορικότητας, δηλαδὴ ἡ ἄρνηση τῆς ἐλευθερίας μὲ τὶς φλεγόμενες ὄψεις της: ἡ ἀναίρεση τοῦ ἀτόμου, τῆς ἀπροκατάληπτης καὶ ἀδογμάτιστης κρίσης, τῆς συνείδησης κυριαρχίας --- ἔστω καὶ ὑπερβολικῆς -- στὸν κόσμο καὶ στὴν ὕπαρξη. Πρόοδος, ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ, εἶναι ὁ ἐνστερνισμὸς τῆς ἀνθρώπινης ἱστορικότητας καὶ τοῦ ἔμπλεου νοήματος δράματός της, ἡ ἀνύψωση τῆς ἀτομικῆς ψυχῆς, τῆς ἀπαράβατης αὐθεντικῆς κρίσης καὶ ἡ ἀποδοχὴ τῆς ὕπαρξης. ̓ ̓Αντιδραστικὸς εἶναι ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος ἤ ἡ κοινωνικὴ δομὴ ποὺ ἐκτοπίζει τὸ ἀτομικὸ ὑποκείμενο ἀπὸ τὸ ἐπίκεντρο τῆς ἱστορικῆς δυναμικῆς, καθυποτάσσοντας τὸ πρόβλημα τῆς ἀτομικῆς ψυχῆς στὴ σιδερένια νομοτέλεια μιᾶς καθολικῆς αἰτιότητας. Προοδευτικός, ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, εἶναι ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος (ἤ ἡ κοινωνικὴ ἐκείνη δομὴ) ποὺ θέτει τὸ ἀνθρώπινο ὑποκείμενο στὸ κέντρο τῆς ἱστορικῆς διεργασίας, ἀρνούμενο τὴν ἀναγωγὴ τῆς ἀτομικῆς ψυχῆς σὲ μιὰν αἰτιώδη ἄτεγκτη νομοτέλεια. Στὸν βαθμὸ ποὺ ἡ φιλοσοφικὴ θεώρηση διατέμνει τὴν πολιτικὴ ἀνάλυση, ἀντιδραστικὰ εἶναι τὰ πολιτικὰ ἐκεῖνα συστήματα ποὺ ἀποθεώνουν τὴν κρατικὴ ἐξουσία (ὁ ἀριστερός, ὁ δεξιὸς καὶ ὁ κεντρῶος ὁλοκληρωτισμός, δηλαδὴ ὁ κομμουνισμός, ὁ σαλαζαρισμὸς καὶ ὁ φασισμός ἀντίστοιχα) καὶ ἀντιπαραθέτουν στὸ παιχνίδι τῶν κοινωνικῶν ἱεραρχήσεων τὴν ἀνθρώπινη ἰσοπέδωση καὶ τὸ μαζικὸ φαινόμενο. Στὰ ἀντιδραστικὰ αὐτὰ πολιτικὰ συστήματα ὁ ἱστορικὸς ἄνθρωπος τείνει ν ̓ ἀποῖστορικοποιεῖται, ἐνῶ τὸ δέον τοῦ φυσικοῦ ἀνθρώπου --- δηλαδὴ τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου ποὺ δὲν βιώνει τὴν ἐλευθερία ἀλλὰ τὴν ἀναγκαιότητα, προβάλλει σὰν τὸ πρωτογενὲς πολιτικὸ δεδομένο. Ἡ ἀποπομπὴ τῆς ἱστορίας σημαίνει ἀποπομπὴ τῆς παραίτησης ἀπὸ κάθε ἀναζήτηση τοῦ ἀληθινοῦ, ὅπως καὶ τῶν σημείων ἐκείνων ποὺ ὁδήγησαν στὴν προαγωγὴ τοῦ ἱστορικοῦ ἀνθρώπου. Στ ̓ ἀντιδραστικὰ ὁλοκληρωτικὰ καθεστῶτα δὲν ὑπάρχει ἀνάμνηση, ἐνῶ ἡ ἁλυσωτὴ διαμορφωτικὴ συσχέτιση ἀτόμου καὶ κοινωνίας εἶναι ἀσύμμετρη, στὸν βαθμὸ ποὺ ὁ ρόλος τοῦ ἀτόμου χωλαίνει ἤ ἐκμηδενίζεται. Ἡ κατάργηση ἀκόμη ἤ ἡ ὑποβάθμιση τῶν παραδοσιακῶν ἱεραρχήσεων στὸ ὄνομα μιᾶς καθολικῆς ἰσοπέδωσης ἐλαύνει σὲ μιὰ νέα συσχέτιση ἀτόμου καὶ κοινωνίας, πλάνης καὶ ἀλήθειας, ἐλευθερίας καὶ νομοτέλειας, ἀνεξάρτητα ἄν ἀναφέρεται σὲ ταξικοὺς ἀγῶνες ἤ σὲ ζωτικοὺς χώρους. Στ ̓ ἀντιδραστικὰ πολιτικὰ συστήματα δὲν ὑπάρχει διάκριση κράτους καὶ κοινωνίας, ἀλλὰ ἡ κοινωνία ἀφανίζεται μέσα στὸ κράτος. Ἔτσι τὸ γίγνεσθαι --- κάθε γίγνεσθαι --- ἀπολιθώνεται, ἐνῶ ἡ στατικὴ ὄψη τοῦ κόσμου --- δηλαδὴ ἡ ὄψη ἐκείνη ποὺ δὲν ἐλαύνει στὴν ἱστορία --- κυριαρχεῖ στὸ προσκήνιο. Στ ̓ ἀντιδραστικὰ πολιτικὰ συστήματα σημασία ἔχει ὁ φυσικὸς χρόνος. Ἐπ ̓ ὀνόματι ἑνὸς συγκεκριμένου μέλλοντος χρόνου ἀπαλείφεται κάθε ἄλλη δυνατότητα μέλλοντος. Ὁ φυσικὸς χρόνος ἀντιστρέφεται, εἶναι ἀόριστος σὲ σχέση μὲ τὸ παρελθὸν καὶ τὸ μέλλον, ἔστω κι ἄν καθορίζεται ἀπὸ τὸ παρελθὸν καὶ παραμένει στὰ δεσμὰ τοῦ χώρου. Στ ̓ ἀντιδραστικὰ πολιτικὰ συστήματα σημασία δὲν ἔχει ἡ τέχνη καὶ ἡ λογοτεχνία, ἀλλὰ ἡ πληροφόρηση. Δὲν ὑπάρχει προβληματισμός γιὰ τὸ νόημα, ἀλλὰ σημασία ἔχει ἡ συλλογικὴ δράση. Τὸ αἴσθημα ὑποχωρεῖ ἐνώπια στὴν ἐξαντικειμενίκευση τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ κόσμου. Τὸ ὄν ἀντικειμενικοποιεῖται καὶ ἡ ὕπαρξη συνθλίβεται. Στὸν μαζισμὸ τῶν ἀντιδραστικῶν πολιτικῶν συστημάτων ὅλες οἱ ἀνθρώπινες μονάδες ἔχουν ὅμοιες δυνατότητες, ἐνῶ ἡ δίψα γιὰ τὴν ὕπαρξη θυσιάζεται κάτω ἀπὸ τὸ φάντασμα τῆς γενικῆς ἰσότητας. Τὰ συστήματα αὐτὰ μποροῦν ν ̓ ἀποκαλύψουν στὸν καθένα τὸν συγκεκριμένο ρόλο του στὸ παραγωγικὸ καὶ στὸ κοινωνικὸ σύστημα, δὲν μποροῦν ὅμως νὰ γεννήσουν τὸν ἡγέτη τους. Οἱ μεγάλες μορφὲς συνθλίβονται. Ἐπι-