ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ ᾽Αντίδραση καὶ Πρόοδος ᾽Αντίδραση εἶναι ἡ ἄρνηση τῆς ἱστορικότητας, δηλαδὴ ἡ ἄρνηση τῆς ἐλευθερίας μὲ τὶς φλεγόμενες ὄψεις της: ἡ ἀναίρεση τοῦ ἀτόμου, τῆς ἀπροκατάληπτης καὶ ἀδογ- µάτιστης κρίσης, τῆς συνείδησης κυριαρχίας --- ἔστω καὶ ὑπερβολικῆς -- στὸν κόσμο καὶ στὴν ὕπαρξη. Πρόοδος, ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ, εἶναι ὁ ἐνστερνισμὸς τῆς ἀνθρώπινης ἱστορικότητας καὶ τοῦ ἔμπλεου νοήματος δράµατός της, ἡ ἀνύψωση τῆς ἀτομικῆς ψυ- χῆς, τῆς ἀπαράβατης αὐθεντικῆς κρίσης καὶ ἡ ἀποδοχὴ τῆς ὕπαρξης. ᾿᾽Αντιδραστικὸς εἶναι ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος ἤ ἡ κοινωνικὴ δομὴ ποὺ ἐκτοπίζει τὸ ἀ- τομικὸ ὑποκείμενο ἀπὸ τὸ ἐπίκεντρο τῆς ἱστορικῆς δυναμικῆς, καθυποτάσσοντας τὸ πρόβλημα τῆς ἀτομικῆς ψυχῆς στὴ σιδερένια νομοτέλεια μιᾶς καθολικῆς αἰτιότητας. Προοδευτικός, ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, εἶναι ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος (ἤ ἡ κοινωνικὴ ἐκείνη δομὴ) ποὺ θέτει τὸ ἀνθρώπινο ὑποκείμενο στὸ κέντρο τῆς ἱστορικῆς διεργασίας, ἀρ- νούμενο τὴν ἀναγωγὴ τῆς ἀτομικῆς ψυχῆς σὲ μιὰν αἰτιώδη ἄτεγκτη νομοτέλεια. Στὸν βαθμὸ ποὺ ἡ φιλοσοφικὴ θεώρηση διατέμνει τὴν πολιτικὴ ἀνάλυση, ἀντιδρα- στικὰ εἶναι τὰ πολιτικὰ ἐκεῖνα συστήματα ποὺ ἀποθεώνουν τὴν κρατικὴ ἐξουσία (ὁ ἀ- ριστερός, ὁ δεξιὸς καὶ ὁ κεντρῶος ὁλοκληρωτισμός, δηλαδὴ ὁ κομμουνισμός, ὁ σα- λαζαρισμὸς καὶ ὁ φασισμός ἀντίστοιχα) καὶ ἀντιπαραθέτουν στὸ παιχνίδι τῶν κοινω- νικῶν ἱεραρχήσεων τὴν ἀνθρώπινη ἰσοπέδωση καὶ τὸ μαζικὸ φαινόμενο. Στὰ ἀντιδραστικὰ αὐτὰ πολιτικὰ συστήματα ὁ ἱστορικὸς ἄνθρωπος τείνει ν᾿ ἀποῖ- στορικοποιεῖται, ἐνῶ τὸ δέον τοῦ φυσικοῦ ἀνθρώπου --- δηλαδὴ τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου ποὺ δὲν βιώνει τὴν ἐλευθερία ἀλλὰ τὴν ἀναγκαιότητα, προβάλλει σὰν τὸ πρωτογενὲς πολιτικὸ δεδομένο. Ἡ ἀποπομπὴ τῆς ἱστορίας σημαίνει ἀποπομπὴ τῆς παραίτησης ἀ- πὸ κάθε ἀναζήτηση τοῦ ἀληθινοῦ, ὅπως καὶ τῶν σημείων ἐκείνων ποὺ ὁδήγησαν στὴν προαγωγὴ τοῦ ἱστορικοῦ ἀνθρώπου. Στ᾿ ἀντιδραστικὰ ὁλοκληρωτικὰ καθεστῶτα δὲν ὑπάρχει ἀνάμνηση, ἐνῶ ἡ ἁλυ- σωτὴ διαμορφωτικὴ συσχέτιση ἀτόμου καὶ κοινωνίας εἶναι ἀσύμμετρη, στὸν βαθμὸ ποὺ ὁ ρόλος τοῦ ἀτόμου χωλαίνει ἤ ἐκμηδενίζεται. Ἡ κατάργηση ἀκόμη ἤ ἡ ὑποβάθμι- ση τῶν παραδοσιακῶν ἱεραρχήσεων στὸ ὄνομα μιᾶς καθολικῆς ἰσοπέδωσης ἐλαύνει σὲ μιὰ νέα συσχέτιση ἀτόμου καὶ κοινωνίας, πλάνης καὶ ἀλήθειας, ἐλευθερίας καὶ νο- μοτέλειας, ἀνεξάρτητα ἄν ἀναφέρεται σὲ ταξικοὺς ἀγῶνες ἤ σὲ ζωτικοὺς χώρους. Στ᾿ ἀντιδραστικὰ πολιτικὰ συστήματα δὲν ὑπάρχει διάκριση κράτους καὶ κοινω- νίας, ἀλλὰ ἡ κοινωνία ἀφανίζεται μέσα στὸ κράτος. Ἔτσι τὸ γίγνεσθαι --- κάθε γίγνε- σθαι --- ἀπολιθώνεται, ἐνῶ ἡ στατικὴ ὄψη τοῦ κόσμου --- δηλαδὴ ἡ ὄψη ἐκείνη ποὺ δὲν ἐλαύνει στὴν ἱστορία --- κυριαρχεῖ στὸ προσκήνιο. Στ᾿ ἀντιδραστικὰ πολιτικὰ συστήματα σημασία ἔχει ὁ φυσικὸς χρόνος. Ἐπ᾿ ὀνό- ματι ἑνὸς συγκεκριμένου μέλλοντος χρόνου ἀπαλείφεται κάθε ἄλλη δυνατότητα μέλ- λοντος. Ὁ φυσικὸς χρόνος ἀντιστρέφεται, εἶναι ἀόριστος σὲ σχέση μὲ τὸ παρελθὸν καὶ τὸ μέλλον, ἔστω κι ἄν καθορίζεται ἀπὸ τὸ παρελθὸν καὶ παραμένει στὰ δεσμὰ τοῦ χώρου. Στ᾿ ἀντιδραστικὰ πολιτικὰ συστήματα σημασία δὲν ἔχει ἡ τέχνη καὶ ἡ λογοτε- χνία, ἀλλὰ ἡ πληροφόρηση. Δὲν ὑπάρχει προβληματισμός γιὰ τὸ νόημα, ἀλλὰ σημα- σία ἔχει ἡ συλλογικὴ δράση. Τὸ αἴσθημα ὑποχωρεῖ ἐνώπια στὴν ἐξαντικειμενίκευση τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ κόσμου. Τὸ ὄν ἀντικειμενικοποιεῖται καὶ ἡ ὕπαρξη συνθλίβεται. Στὸν μαζισμὸ τῶν ἀντιδραστικῶν πολιτικῶν συστημάτων ὅλες οἱ ἀνθρώπινες μο- νάδες ἔχουν ὅμοιες δυνατότητες, ἐνῶ ἡ δίψα γιὰ τὴν ὕπαρξη θυσιάζεται κάτω ἀπὸ τὸ φάντασμα τῆς γενικῆς ἰσότητας. Τὰ συστήματα αὐτὰ μποροῦν ν᾿ ἀποκαλύψουν στὸν καθένα τὸν συγκεκριμένο ρόλο του στὸ παραγωγικὸ καὶ στὸ κοινωνικὸ σύστημα, δὲν μποροῦν ὅμως νὰ γεννήσουν τὸν ἡγέτη τους. Οἱ μεγάλες μορφὲς συνθλίβονται. Ἐπι-