Ρ Α Ω Μ Πατριαρχεῖο καὶ Εἰκοσιένα ΦΙΕ Α ΤΑ ΚΟΛΛΥΒΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΤΟΥ ΚΡΥΦΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ αρτυρίες γραπτὲς δὲν ὑπάρχουν γιὰ τὴ λειτουργία «κρυφῶν σχολειῶν» τὴν ἐποχὴ τῆς Τουρκοκρατίας. Γιὰ τὸ λόγο αὐτό, ἱστορικοὶ καὶ ἐρευνητές, ποὺ ἀσχολήθηκαν μὲ τὸ θέμα, λένε πὼς πρόκειται γιὰ μῦθο. Ἂς σταχυολογήσουμε μερικὲς ἀπὸ τὶς ἱστορικὲς αὐτὲς διαπιστώσεις: • Ὁ Β. Σφυρόερας γράφει, πὼς «ὁ ὅρος «κρυφὸ σχολειό» δὲν ἔχει ἐπισημανθῆ σὲ κείμενα τῆς Τουρκοκρατίας» καὶ ἀκόμη πὼς ὁ ὅρος αὐτὸς «χρησιμοποιήθηκε μετὰ τὰ μέσα τοῦ 19ου αἰῶνα»(3). • Ὁ Γιάννης Βλαχογιάννης (1867-1945), ἱστορικὸς καὶ φυσιοδίφης, ὑποστηρίζει, πὼς πρόκειται γιὰ μῦθο καὶ πὼς αὐτὸ ἀποδεικνύεται ἀπὸ τὸ γεγονός, ὅτι δὲν ὑπάρχει «καμιὰ ἱστορικὴ μαρτυρία ποὺ νὰ βεβαιώνει τὴν ὕπαρξη του»(1). • Ὁ Μανουὴλ Γεδεὼν (1851-1943), λόγιος ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολη, ποὺ ἔγινε μεγάλος χαρτοφύλακας καὶ χρονογράφος τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας καθὼς καὶ μέλος τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, ὑποστήριξε κατηγορηματικά: «Μέχρι σήμερον οὐδαμοῦ ἀνέγνων ἐν ὁμαλῇ καταστάσει πραγμάτων βεζύρην ἢ ἀγιάνην (σ.σ. Τοῦρκος ἀστυνόμος) ἐμποδίσαντα σχολείου σύστασιν ἢ οἰκοδομήν, τοῦθ’ ὅπερ ἠδύνατο νὰ συμβῇ κατόπιν καταγγελίας χριστιανοῦ τινος, ἀπερίτμητου Τούρ- κου, καθὼς ὠνόμαζαν αὐτούς.»(1) Σὰν ἀπάντηση στοὺς ὑπέρμαχους τῆς μυθολογίας τῶν «κρυφῶν σχολειῶν», ποὺ τάχα λειτουργοῦσαν στοὺς ναοὺς καὶ τὰ μοναστήρια παρὰ τὴν ἀπαγόρευση τῶν Τούρκων, ὁ Μανουὴλ Γεδεὼν διατυπώνει τὸν ἑξῆς συλλογισμό: «Ἡ τουρκικὴ κυβέρ- νησις, ἀνεχομένη τὴν Χριστιανικὴν θρησκείαν, ἐγίνωσκεν, ὅτι εἰς τοὺς ναοὺς ἀναγι- γνώσκουσι καὶ ψάλλουσιν οἱ παπᾶδες καὶ οἱ ψάλται, καὶ ὅτι τὰ ἀναγιγνωσκόμενα καὶ ψαλλόμενα, ἔπρεπε νὰ διδαχθῶσιν ἐγκαίρως, καὶ συνεπῶς οὐδέποτε ἐν ὁμαλῇ καταστάσει πραγμάτων ἐμπόδισε τὴν ἐν νάρθηξι καὶ κελλίοις διδασκαλίαν.»(1) Οἱ Τοῦρκοι, ὅπως ἀποδεικνύεται ἀπὸ τὰ παραπάνω, δὲν ἔφεραν ἀντίρρηση καὶ δὲν ἀπαγόρευσαν στοὺς ὑπόδουλους τὴ μόρφωση, ὅπως δὲν ἀπαγόρευσαν καὶ τὴ θρησκεία. Οἱ καθηγητὲς Ἄγγελος καὶ Ἐλισάβετ Ζαχαριάδου ὑπογραμμίζουν ὅτι: «Οἱ ἱστορί- ες αὐτὲς (περὶ κρυφῶν σχολειῶν») εἶναι καθαρὰ μυθοπλασίες, ποὺ δημιουργήθηκαν ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία, γιὰ νὰ ἐνισχύσουν τὴ θέση της καὶ τὸ γόητρό της.»(2)