Η ΙΕΡΑ ΕΞΕΤΑΣΗ ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ Å΄ Λογοκρισία, κάψιμο βιβλίων, ἀφορισμοὶ καὶ διώξεις διαφωτιστῶν λίγο πρὶν τὴν Ἐπανάσταση ξειδικευμένη στὰ θέματα τῆς παραγωγῆς καὶ τῆς διακίνη- σης τοῦ βιβλίου ἡ νέα σκληρὴ ἔναντι τῶν διαφωτιστῶν πο- λιτικὴ τοῦ Πατριαρχείου κατὰ τοὺς προεπαναστατικοὺς χρόνους ἐκφράστηκε μὲ ἕνα μεγαλεπήβολο σχέδιο καὶ μὲ συγκεκριμένα μέτρα, ποὺ ἐφαρμόστηκαν. Τὸ σχέδιο διατυπώθηκε στὴν «Ἁπανταχοῦσα», ποὺ δημοσιεύτηκε τὸ καλοκαίρι τοῦ 1820, γιὰ νὰ ἐξαγγείλῃ τὴν ἀνακαίνιση -δῆθεν- τοῦ Πατριαρχικοῦ Τυπο- γραφείου, ἀλλὰ στὴν πραγματικότητα στόχευε κάθε νέα ἔκδοση νὰ γίνεται ἐκεῖ, ὥστε νὰ ἐλέγχεται πλήρως ἡ πνευματικὴ κίνηση. Τὰ μέτρα μορφοποι- ήθηκαν μὲ τὴν ἐπιβολὴ λογοκρισίας στὰ βιβλία ποὺ κυκλοφοροῦσαν στὴν Κωνσταντινούπολη, μὲ δημόσιο κάψιμο ὡρισμένων ἀπὸ αὐτὰ ἀλλὰ καὶ μὲ ἀφορισμοὺς καὶ διώξεις τῶν διαφωτιστῶν. «Ἡ κλεὶς τῆς τυπογραφίας εὑρίσκεται ἐν χερσὶ βασιλέως» σκλήρυνση τῆς πολιτικῆς τῆς Ἐκκλησίας ἀπέναντι στοὺς διαφωτιστὲς εἶχε ἀποτυπωθῆ μὲ χαρακτηριστικὸ τρόπο στὴν πατριαρχικὴ ἐγκύκλιο τοῦ Μαρτίου 1819, ἡ ὁποία ἀντιτίθετο στὴ διδασκαλία τῶν Ἐπιστη- μῶν, στὰ Μαθηματικὰ καὶ στὴ συνήθεια νὰ βαπτίζωνται τὰ παιδιὰ μὲ ἀρχαιοελληνικὰ ὀνόματα (βλ. «Δ», τ. 300). Τὸ κείμενο αὐτό, ἕνα ἀπὸ τὰ πρῶτα ποὺ ὑπέγραψε ὁ Γρηγόριος Ε΄ στὴν τρίτη πατριαρχία του, παρέσχε τὸ θεωρητικὸ πλαίσιο καὶ ἀποτέλεσε τὸ σημεῖο ἐκκίνησης γιὰ τὶς ἐνέργειες, ποὺ ὠργα- νώθηκαν ἐναντίον τῶν νεωτεριστῶν τὰ ἑπόμενα ἕως τὴν Ἐπανάσταση χρόνια. Ἡ «Ἁπανταχοῦσα», ποὺ κυκλοφόρησε μὲ μορφὴ φυλλαδίου, ἦταν ἕνα φαινομενι- κὰ ἀντιφατικὸ κείμενο. Ἀποτελοῦσε τὴν ἔκφραση τῆς νέας ἀντίληψης, ποὺ διαμορ- φώθηκε στοὺς ἐκκλησιαστικοὺς κύκλους ἀναφορικὰ μὲ τὰ θέματα τῆς παιδείας: προ- σαρμογὴ στὶς νέες πραγματικότητες καὶ αὐστηρὸς ἔλεγχός τους. Ἔδειχνε νὰ ἐνσω- ματώνῃ, στὸ ἐπίπεδο τῆς ὀνοματολογίας τοὐλάχιστον, στοιχεῖα τῆς ἰδεολογίας τοῦ Διαφωτισμοῦ καὶ ἀπὸ τὴν ἄποψη αὐτὴ ἔδινε τὴν ἐντύπωση, ὅτι δὲν ἐναρμονιζόταν σὲ ὅλα τὰ σημεῖα μὲ τὸ αὐστηρὸ πλαίσιο ποὺ καθώριζε ἡ Ἐγκύκλιος τοῦ 1819. ΔΑΥΛΟΣ 305, Σεπτέμβριος 2007  21265