1940 ἶ παν στὸν ἁ πλὸ Ἕλ λη να στρα τι ώ τη, στὸν ἀ γρό τη, στὸν βο σκό, στὸν «λα ουτ ζί κο», ὅ τι ὑ πάρ χουν ἐ χθροὶ στὰ σύ νο ρά του. Αὐ τὸ ἦ ταν! Ἡ πα γι δευ μέ νη ψυ χή τους ἀ πε λευ θε ρώ θη κε ἐ κρη κτι κά, καὶ ἡ βου ή της τα ρα κού νη σε τὴν μει ο ψη φί α τῆς ὀ λι γαρ χί ας, ποὺ ἐ πι μέ νει νὰ κυ βερ νᾷ μέ χρι σή με ρα. Ἦ ταν ἡ ἑλ λη νι κὴ συ νεί δη ση, ποὺ παλ λό ταν μέ σα στὸ στῆ θος τοῦ Ἕλ λη να στρα τι ώ τη. Καὶ ἂς κρα τοῦ σε στὸ ἕ να χέ ρι τὸ ντου φέ κι καὶ στὸ ἄλ λο τὴν εἰ κό να τῆς Πα να γί ας. Αὐ τό, τὸ δεύτε ρο, ἦ ταν ἡ δι χο το μη μέ νη, ἡ βί αι α ἐκ χρι στι α νι σμέ νη καὶ δι χα σμέ νη ψυ χή του, τὸ ἐ πί κτη το, ἡ βάρ βα ρη καὶ ξε νό φερ τη θε ο κρα τί α. Αὐ τή, ἡ «Πα να γί α» τῆς ρω μι ο σύ νης, τοῦ ἔ λεγε νὰ γυ ρί σῃ καὶ τὸ ἄλ λο μά γου λο, ἐ κεῖ νος ὅ μως δὲν τῆς ἔ δω σε ση μα σί α. Ἀλ λὰ αὐ τὸ τὸ ἑλ λη νι κὸ ἰ δε ῶ δες καὶ ὁ ἀ νό θευ τος ἑλ λη νι σμὸς τοῦ στρατοῦ μας ἐν το πί στη καν ἀ μέ σως καὶ ἐ ξυ μνή θη καν ἀ πὸ τὸν ξέ νο Τύ πο, καὶ εἶ ναι πρὸς τι μὴν ἐ κεί νων τῶν ξε χα σμέ νων δη μο σι ο γρά φων, ποὺ βρῆ καν τὸ κου ρά γιο μέ σα στὴν νι κη μέ νη Εὐ ρώ πη νὰ δεί ξουν ἄ φο βα τὴν ταυ τότη τα τῶν νι κη τῶν. Παν τοῦ οἱ πο λε μι κὲς ἀ φίσ σες καὶ τὰ σκί τσα τοῦ ξέ νου Τύ που ἀ πει κό νι ζαν τοὺς Ἕλ λη νες ὡς γνή σιους ἀ πο γό νους τοῦ Λε ω νί δα καὶ τοῦ Μιλ τιά δη, λὲς καὶ δὲν εἶ χε πε ρά σει οὔ τε μί α ἡ μέ ρα ἀ πὸ τὸν Μαρα θῶ να καὶ τὶς Θερ μο πύ λες (βλ. «Δ», τ. 305). Ἡ ἀ πο κά λυ ψη ὅ μως αὐ τὴ τά ρα ξε τὴν ψυ χὴ τῆς ἄρ χου σας τά ξης καὶ ἀ πάν τη σαν μὲ χυ δαι ό τη τα. Οἱ στρα τι ῶ τες τοῦ 1940 πέ θα ναν μέ σα στὴν πι κρί α καὶ τὴν ἐγ κα τά λει ψη, ζη τι α νεύ ον τας μέ σα στοὺς δρό μους, μὲ τὰ κομ μέ να τους χέ ρια καὶ πό δια, ἀ φοῦ εἶ χαν συρ θῆ καὶ στὴν σφα γὴ τοῦ «ἐμ φυ λί ου». Μή πως καὶ ὁ Νι κη τα ρᾶς δὲν ζη τι ά νευ ε γέ ρος καὶ μισό τυ φλος στὸν Πει ραι ᾶ γιὰ τὸν ἴ διο λό γο; Ὁ δι α συρ μὸς τῆς δό ξας τοῦ ’40 συ νε χί ζε ται μέ χρι σή με ρα μὲ τὶς ἴ δι ες δει λὲς ρω μαίι κες ψυχὲς νὰ δι α δί δουν, ὅ τι οἱ στρα τι ῶ τες ἐ κεῖ νοι πο λέ μη σαν, ἐ πει δὴ οἱ ἀ ξι ω μα τι κοὶ τοὺς ἀ πει λοῦ σαν μὲ τὰ πε ρί στρο φα στὸν κρό τα φο! Τὸ τε λεί ως ἀν τί θε το ὅ μως ἔ γι νε· καὶ τὸ ξέ ρουν, για τὶ τὰ στρα τιω τι κὰ ἀρ χεῖ α καὶ τὰ ξέ να τη λε γρα φή μα τα βο οῦν ἐ ναν τί ον τους. Ἦ ταν ἡ ὁρ μη τι κό τη τα τῶν στρα τι ω τῶν ποὺ ὑ πο χρέ ω σε τὴν ἀ πρόθυ μη ἡ γε σί α νὰ κι νη θῇ. Νὰ πο λε μή σῃς μὲ τὸ πι στό λι στὸ κε φά λι, ἴ σως νὰ γί νε ται. Νὰ νι κή σῃς ὅ μως δὲν γί νε ται, νὰ κα τα κτή σῃς τό σες πό λεις, πο λε μῶν τας μὲ τὸ ζό ρι μέ σα στὸ χι ό νι ἄυ πνος καὶ θε ο νή στι κος, πά λι δὲν γί νε ται. Ἐ μεῖς ἁ πλᾶ θὰ θυ μώ μα στε μὲ συγ κί νη ση τοὺς ἁ γνοὺς θε ματο φύ λα κες τοῦ ἑλ λη νι κοῦ ἰ δε ώ δους, ποὺ τὸ 1940 ὠρ θώ θη καν καὶ ἔμ πη ξαν ἕ να καυτὸ σί δε ρο στὰ σπλά χνα τῆς Ρω μι ο σύ νης, χω ρὶς νὰ μά θουν πο τὲ γιὰ τὸν τε ρά στιο ρό λο τους, χω ρὶς νὰ ξέ ρουν κἄν, τί ση μαί νει ρω μιὸς καὶ τὸ για τί ὁ ρω μιὸς δὲν εἶ ναι Ἕλ λη νας. Ἀγ γε λι κὴ Ρέ του λα