ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ Ἢ νοητικὴ ὑπέρβαση Τὸν φιλοσοφικὸ ὄρο «ὑπερβατικὸς - ΙταΠζείεΠἰαΙ» εἰσήγαγε ὁ Κάντιος, γιὰ νὰ ἐκφράσει τὰ ἃ ρΓΙΟΓί στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι τέλειες ἔννοιες, ἀλλὰ μῆτρες τὶς ὁποῖες χρησιμοποιεῖ ὁ νοῦς, γιὰ νὰ διαμορφώσει τὶς ον τυπώσεις, ποὺ ἔρχονται ἀπὸ τὸν ἐξωτερικὸ κόσμο. Ὁ Κάντιος ὑποστηρίζει πὼς οἱ ἐντωπώσεις παίρνουν μορφὴ ἀπὸ τοὺς προεμπειρικοὺς τύπους καὶ φτιάχνουν τὴν ἐμπειρία. δηλαδὴ πέρα ἀπὸ τὴν ἐμπειρία ὑπάρχει κάτι ὑπερβατικό, τὸ καθαυτὸ «αας ΠΙΠρΡ αΠ σἰςΗ», ποὺ παραμένει ἄγνωστο, γιατὶ παραμορφώνεται, ὅταν περνάει ἀπὸ τοὺς αἰσθητικοὺς καὶ νοητικούς μας τύπους. Οἱ τύποι αὐτοὶ εἶναι γιὰ τὴν μέν αἴσθηση ὁ χῶρος καὶ ὁ χρόνος καὶ γιὰ τὴν νόηση ἡ αἰτία, ἡ οὐσία, ὁ σκοπὸς καὶ γενικῶς οἱ διάφορες κατηγορίες. Ἐπειδὴ στὴν ἐπιστημονικὴ ἔρευνα καὶ ἰδίως στὰ μαθηματικὰ δὲν εἶναι ἀπαραίτητη ἡ μεταφυσικὴ παραδοχὴ τῶν 4 ρῥγίογί στοιχείων, ἀλλὰ οἱ ἀρχικὲς ἔννοιες, οἱ ὁποῖες δὲν στηρίζονται σὲ ἀμετάβλητα μεταφυσικὰ στοιχεῖα, εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρήσουμε τὶς ὑπερβατικὲς ἔννοιες μὲ τελείως διαφορετικὸ τρόπο καὶ γενικότερα τὴν νοητικὴ ὑπέρβαση σὰν μιὰ φυσικὴ ἱκανότητα τῆς νόησης χωρὶς καμμιὰ σταθερὴ μεταφυσικὴ παραδοχή. Οἱ φιλόσοφοι καὶ οἱ μαθηματικοὶ ἀπὸ τὴν φύση τοῦ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖο θεραπεύουν καὶ ἐρευνοῦν, εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ χρησιμοποιοῦν συνεχῶς τὸ ὑπέρτατο δῶρο τῆς νοητικῆς ὑπέρβασης, μὲ τὸ ὁποῖο εἶναι προικισμένος ὁ νοῦς. Οἱ ὑπερβατικὲς ἔννοιες, ποὺ συνθέτουν τὰ κορυφαῖα λογικὰ σχήματα, τὰ ὁποῖα διαφοροποιοῦν καὶ ἐπιβάλλουν τὴν νόηση τοῦ ἀνθρώπου, δὲν προέρχονται ἀπὸ ἐσωτερικὲς παρμορμήσεις του, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ἀνάγκη βαθύτερης περιγραφῆς τῶν προβλημάτων τῆς ἐμπειρίας. Ἣ λογικὴ ὑπέρβαση εἷναι συμβολισμὸς ἁλμάτων τοῦ νοῦ πέρα ἀπὸ τὴν αἴσθηση, σὲ χώρους φανταστικούς, μὲ λογικὴ συνέπεια καὶ μὲ ρίζες βαθειὲς σὲ διαισθητικὲς πραγματικότητες, δηλαδὴ δὲν εἶναι ξεκομμένη ἀπὸ τὴν ἄμεση ἀντίληψη τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ ἀντίθετα εἶναι ἡ ἀφηρημένη συμπλήρωση τῆς διαίσθησης, τὴν ὁποία ἡ ἐμπειρία ἀδυνατεῖ νὰ ὁλοκληρώσει. Εἶναι γνωστό, πὼς σὲ πολλὲς περιπτώσεις ὁ συμβολισμὸς τοῦ νοητικοῦ ἅλματος προσφέρει τὴ μοναδικὴ περιγραφὴ μιᾶς πραγματικότητας, γιὰ τὴν ὁποία δὲν μποροῦμε νὰ ἔχουμε ἄμεση ἐμπειρία, παρ ̓ ὅλο ποὺ ἀντιλαμβανόμαστε τὰ ἀποτελέσματά της. "Ας πάρουμε ἕνα πολὺ ἀπλὸ παράδειγμα: θεωροῦμε τὴν ἀκολουθία τῶν ἀριθμῶν κά, 4, "ά,..., 1/ν... Ὅλοι διαισθανόμαστε πὼς αὐτοὶ οἱ ἀριθμοὶ πλησιάζουν συνεχῶς τὸ 0, ἀλλὰ εἶναι ἀδύνατο νὰ ἔχουμε μιὰ ἄμεση ὁλοκληρωμένη ἀντίληψη αὐτοῦ τοῦ γεγονότος, δηλαδὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συνειδητοποιήσουμε ὅλους τοὺς ἀριθμοὺς τῆς ἀκολουθίας ποὺ χρειαζόμαστε, γιὰ νὰ φτάσουμε στὸ 0. Αὐτὴ ἡ στοιχειώδης νοητικὴ πραγματικότητα περιγράφεται ἄριστα μὲ τὸν ὁρισμὸ τοῦ ὁρίου, ποὺ στηρίζεται στὴν ὑπερβατικὴ ἔννοια τοῦ ἀπείρου. Ἔτσι μὲ τὴν βοήθεια τῆς λογικῆς ὑπέρβασης μποροῦμε νὰ ἔχουμε καθολικὴν ἀντίληψη τῆς διαδοχῆς ἑνὸς πλήθους συμβόλων, τὰ ὁποῖα δὲν μποροῦμε μὲ ξεχωριστὲς διαδοχικὲς ἐνέργειες νὰ τὰ βάλουμε σὲ μιὰ συγκεκριμένη διάταξη, ποὺ νὰ περιλαμβάνει ὅλα τὰ σύμβολα. Χ κ μι Μποροῦμε νὰ δεχθοῦμε πὼς κάθε ἔννοια γεννιέται ἀπὸ μιὰ λογικὴ ἀφαίρεση, ποὺ καταλήγει στὴν νοητικὴν ἐπένδυση μιᾶς τάξης συμβόλων ἤ ἀκόμα ἀπὸ ἕνα σύμπλεγμα ἰδιοτήτων, δηλαδὴ χαρακτήρων τῆς νόησης. Π.χ. ἡ ἔννοια τοῦ φυσικοῦ ἀριθμοῦ 3 εἶναι ἀποτέλεσμα μιᾶς λογικῆς ἀφαίρεσης μὴ κοινῶν ἰδιοτήτων διαφόρων συλλογῶν ἀντικειμένων, ποὺ ἔχουν μιὰ κοινὴν ἰδιότητα, ἡ ὁποία ὁρίζει τὸ 3, δηλαδὴ 3 σπίτια, 3 δένδρα, 3 βουνά κ.τ.λ. Τὸ ἀκαθόριστο πολλῶν ἀφηρημένων ἐννοιῶν προέρχεται προφανῶς ἀπὸ τὴν μεγάλη δυσκολία τῆς ἀφαίρεσης ἤ τῆς ἐπιλογῆς ἰδιοτήτων ποὺ συνθέτουν τὸ σύμπλεγμα ὁρισμοῦ τῆς ἐννοίας. "Αν τὸ σύμπλεγμα ποὺ καθορίζει τὴν ἔννοια ἀντιπροσωπεύει τάξη συμβάντων ἤ πραγμάτων γιὰ τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουμε ἄμεση ἐμπειρία, τότε μποροῦμε νὰ ποῦμε πὼς ἡ ἔννοια εἶναι ὑπερβατική. Π.χ. οἱ γεωμετρικὲς ἔννοιες τοῦ σημείου, τῆς εὐθείας καὶ τοῦ ἐπιπέδου εἶναι ὑπερβατικές, γιατὶ δὲν ὑπάρχουν αἰσθητικὲς ἐντυπώσεις, οἱ ὁποῖες νὰ προέρ-