ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ Ἢ νοητικὴ ὑπέρβαση Τὸν φιλοσοφικὸ ὄρο «ὑπερβατικὸς - ΙταΠζείεΠἰαΙ» εἰσήγαγε ὁ Κάντιος, γιὰ νὰ ἐκφρά- σει τὰ ἃ ρΓΙΟΓί στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι τέλειες ἔννοιες, ἀλλὰ μῆτρες τὶς ὁποῖες χρησι- μοποιεῖ ὁ νοῦς, γιὰ νὰ διαμορφώσει τὶς ον τυπώσεις, ποὺ ἔρχονται ἀπὸ τὸν ἐξωτερικὸ κό- σµο. Ὁ Κάντιος ὑποστηρίζει πὼς οἱ ἐντωπώσεις παίρνουν μορφὴ ἀπὸ τοὺς προεµπειρι- κοὺς τύπους καὶ φτιάχνουν τὴν ἐμπειρία. δηλαδὴ πέρα ἀπὸ τὴν ἐμπειρία ὑπάρχει κάτι ὑ- περβατικό, τὸ καθαυτὸ «αας ΠΙΠρΡ αΠ σἰςΗ», ποὺ παραμένει ἄγνωστο, γιατὶ παραµορφώνε- ται, ὅταν περνάει ἀπὸ τοὺς αἰσθητικοὺς καὶ νοητικούς µας τύπους. Οἱ τύποι αὐτοὶ εἶναι γιὰ τὴν μέν αἴσθηση ὁ χῶρος καὶ ὁ χρόνος καὶ γιὰ τὴν νόηση ἡ αἰτία, ἡ οὐσία, ὁ σκοπὸς καὶ γενικῶς οἱ διάφορες κατηγορίες. Ἐπειδὴ στὴν ἐπιστημονικὴ ἔρευνα καὶ ἰδίως στὰ μα- θηματικὰ δὲν εἶναι ἀπαραίτητη ἡ μεταφυσικὴ παραδοχὴ τῶν 4 ρῥγίογί στοιχείων, ἀλλὰ οἱ ἀρχικὲς ἔννοιες, οἱ ὁποῖες δὲν στηρίζονται σὲ ἀμετάβλητα μεταφυσικὰ στοιχεῖα, εἶναι δυ- νατὸν νὰ θεωρήσουμε τὶς ὑπερβατικὲς ἔννοιες μὲ τελείως διαφορετικὸ τρόπο καὶ γενικό- τερα τὴν νοητικὴ ὑπέρβαση σὰν μιὰ φυσικὴ ἱκανότητα τῆς νόησης χωρὶς καμμιὰ σταθερὴ μεταφυσικὴ παραδοχή. Οἱ φιλόσοφοι καὶ οἱ μαθηματικοὶ ἀπὸ τὴν φύση τοῦ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖο θεραπεύ- ουν καὶ ἐρευνοῦν, εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ χρησιμοποιοῦν συνεχῶς τὸ ὑπέρτατο δῶρο τῆς νοητικῆς ὑπέρβασης, μὲ τὸ ὁποῖο εἶναι προικισμένος ὁ νοῦς. Οἱ ὑπερβατικὲς ἔννοιες, ποὺ συνθέτουν τὰ κορυφαῖα λογικὰ σχήματα, τὰ ὁποῖα διαφοροποιοῦν καὶ ἐπιβάλλουν τὴν νόηση τοῦ ἀνθρώπου, δὲν προέρχονται ἀπὸ ἐσωτερικὲς παρμορμήσεις του, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ἀνάγκη βαθύτερης περιγραφῆς τῶν προβλημάτων τῆς ἐμπειρίας. Ἣ λογικὴ ὑπέρβαση εἷ- ναι συμβολισμὸς ἁλμάτων τοῦ νοῦ πέρα ἀπὸ τὴν αἴσθηση, σὲ χώρους φανταστικούς, μὲ λογικὴ συνέπεια καὶ μὲ ρίζες βαθειὲς σὲ διαισθητικὲς πραγματικότητες, δηλαδὴ δὲν εἶναι ξεκομμένη ἀπὸ τὴν ἄμεση ἀντίληψη τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ ἀντίθετα εἶναι ἡ ἀφηρημένη συμπλήρωση τῆς διαίσθησης, τὴν ὁποία ἡ ἐμπειρία ἀδυνατεῖ νὰ ὁλοκληρώσει. Εἶναι γνωστό, πὼς σὲ πολλὲς περιπτώσεις ὁ συμβολισμὸς τοῦ νοητικοῦ ἅλματος προσφέρει τὴ μοναδικὴ περιγραφὴ μιᾶς πραγματικότητας, γιὰ τὴν ὁποία δὲν μποροῦμε νὰ ἔχουμε ἄμεση ἐμπειρία, παρ᾽ ὅλο ποὺ ἀντιλαμβανόμαστε τὰ ἀποτελέσματά της. "Ας πά- ρουµε ἕνα πολὺ ἀπλὸ παράδειγμα: θεωροῦμε τὴν ἀκολουθία τῶν ἀριθμῶν κά, 4, "ά,..., 1/ν... Ὅλοι διαισθανόμαστε πὼς αὐτοὶ οἱ ἀριθμοὶ πλησιάζουν συνεχῶς τὸ 0, ἀλλὰ εἶναι ἀ- δύνατο νὰ ἔχουμε μιὰ ἄμεση ὁλοκληρωμένη ἀντίληψη αὐτοῦ τοῦ γεγονότος, δηλαδὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συνειδητοποιήσουμε ὅλους τοὺς ἀριθμοὺς τῆς ἀκολουθίας ποὺ χρειαζό- μαστε, γιὰ νὰ φτάσουμε στὸ 0. Αὐτὴ ἡ στοιχειώδης νοητικὴ πραγματικότητα περιγράφε- ται ἄριστα μὲ τὸν ὁρισμὸ τοῦ ὁρίου, ποὺ στηρίζεται στὴν ὑπερβατικὴ ἔννοια τοῦ ἀπείρου. Ἔτσι μὲ τὴν βοήθεια τῆς λογικῆς ὑπέρβασης μποροῦμε νὰ ἔχουμε καθολικὴν ἀντίληψη τῆς διαδοχῆς ἑνὸς πλήθους συμβόλων, τὰ ὁποῖα δὲν μποροῦμε μὲ ξεχωριστὲς διαδοχικὲς ἐνέργειες νὰ τὰ βάλουμε σὲ μιὰ συγκεκριμένη διάταξη, ποὺ νὰ περιλαμβάνει ὅλα τὰ σύμ- βολα. Χ κ μι Μποροῦμε νὰ δεχθοῦμε πὼς κάθε ἔννοια γεννιέται ἀπὸ μιὰ λογικὴ ἀφαίρεση, ποὺ κα- ταλήγει στὴν νοητικὴν ἐπένδυση μιᾶς τάξης συμβόλων ἤ ἀκόμα ἀπὸ ἕνα σύμπλεγμα ἰδιο- τήτων, δηλαδὴ χαρακτήρων τῆς νόησης. Π.χ. ἡ ἔννοια τοῦ φυσικοῦ ἀριθμοῦ 3 εἶναι ἀπο- τέλεσμα μιᾶς λογικῆς ἀφαίρεσης μὴ κοινῶν ἰδιοτήτων διαφόρων συλλογῶν ἀντικειμένων, ποὺ ἔχουν μιὰ κοινὴν ἰδιότητα, ἡ ὁποία ὁρίζει τὸ 3, δηλαδὴ 3 σπίτια, 3 δένδρα, 3 βουνά κ.τ.λ. Τὸ ἀκαθόριστο πολλῶν ἀφηρημένων ἐννοιῶν προέρχεται προφανῶς ἀπὸ τὴν µεγάλη δυσκολία τῆς ἀφαίρεσης ἤ τῆς ἐπιλογῆς ἰδιοτήτων ποὺ συνθέτουν τὸ σύμπλεγμα ὁρισμοῦ τῆς ἐννοίας. "Αν τὸ σύμπλεγμα ποὺ καθορίζει τὴν ἔννοια ἀντιπροσωπεύει τάξη συμβάν- των ἤ πραγμάτων γιὰ τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουμε ἄμεση ἐμπειρία, τότε μποροῦμε νὰ ποῦμε πὼς ἡ ἔννοια εἶναι ὑπερβατική. Π.χ. οἱ γεωμετρικὲς ἔννοιες τοῦ σημείου, τῆς εὐθείας καὶ τοῦ ἐπι- πέδου εἶναι ὑπερβατικές, γιατὶ δὲν ὑπάρχουν αἰσθητικὲς ἐντυπώσεις, οἱ ὁποῖες νὰ προέρ-