ΗΛΙΑΣ Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Αἰτιότης -- ̓Ανάγκη -- Τύχη Τὰ προσφιλέστατα τέκνα τοῦ δόγματος [Μερικὲς σκέψεις ἐξ ἀφορμῆς τοῦ περιεχομένου δύο ἀνατύπων ἐκ τῶν πρακτικῶν τῆς ̓Ακαδημίας ̓Αθηνῶν τόμ. 54, 58, ποὺ ἀφοροῦν τὸ ἀνωτέρω θέμα. 'Ομιλητὴς τὸ ἀντεπιστέλλον μέλος τῆς ̓Ακαδημίας Γ. Καραγκούνης] Ἡ ἀναζήτηση τῆς ἑρμηνείας τῶν ἐννοιῶν αἰτιότητα, ἀνάγκη, τύχη ἀπασχόλησε τὴν ἀνθρώπινη σκέψη ἀπ ̓ τὴν ἀρχαιότητα, χωρὶς ὅμως καὶ νὰ κατορθώση νὰ δώση μιὰ ἱκανοποιητικὴ ἀπάντηση στὸ θέμα αὐτό. Ἡ ἀπουσία ἀπάντησης ὁδήγησε μάλιστα σὲ ἀντιμαχίες, καὶ ἰδιαίτερα μεταξὺ τῶν φυσικῶν ἐπιστημῶν καὶ τῶν θρησκευτικῶν ἀντιλήψεων. Αὐτὲς οἱ ἀντιθέσεις ἔγιναν οἱ γεννήτορες ὅλων σχεδὸν τῶν δογμάτων ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς Ρώμης μέχρι σήμερα. Θὰ προσπαθήσω νὰ ἐξηγήσω τοὺς λόγους: 1. ̓Αρχίζω ἀπὸ τὰ νοήματα ποὺ κρύβουν οἱ ἴδιες οἱ λέξεις. Πρώτη λέξη εἶναι ἡ «αἰτιότης», «αἰτία». Στὸν "Όμηρο συναντοῦμε τὸ ρῆμα αἰτιάομαι μὲ τὴν σημασία τοῦ κατηγορῶ, ψέγω, κατακρίνω, μέμφομαι [7λ. Λ-όδ4, Ν-775, Π202--- Ὀδύσ. α-32, ν-135 κ.α.]. Ἡ ἀρχικὴ ἑπομένως σημασία τῆς λέξεως «αἰτιότης», «αἰτία» ἦταν συνδεδεμένη μὲ κάποια ἐκτροπή, ποὺ ἐπέσυρε τὸν ψόγο. Αὐτὴ ἡ ἐκτροπή, προκειμένου γιὰ τὸν κοινωνικὸ ἄνθρωπο, πρέπει νὰ ὀφείλετο στὴν δι’ ἔργων ἀντίθεση τοῦ ἐκτρεπομένου μὲ τὸ ἦθος, ἔθος τῆς κοινωνικῆς ὁμάδας. Ἑπομένως «αἰτία» ὀνομαζόταν ἡ πράξη ἡ στρεφόμενη κατὰ τῆς κατὰ φύσιν πορευόμενης κοινωνικῆς ὁμάδας στὸν ἑλληνικὸ χῶρο. [Ἔχω γράψει καὶ ἐξηγήσει στὸ 4αυλὸ γιὰ τὴν τεράστια σημασία τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου στὴ διαμόρφωση της ἑλληνικῆς γλώσσας καὶ τῶν μορφῶν κοινωνικῆς ὀργάνωσης]. Αὐτὴ ἡ ἀντιμαχόμενη τὴν κοινωνικὴ ὀργάνῶση πράξη ἐπέσυρε τὸν ψόγο. Οἱ ἄνθρωποι θεωροῦσαν, ὅτι τὸ ἔθος, ἦθος τῆς κοινωνικῆς ὁμάδας ἦταν οἱ φυσικοὶ κανόνες τοῦ παιχνιδιοῦ ποὺ συντελεῖτο γύρω τους. Αὐτὸ τὸ ἀεὶ γίγνεσθαι ποὺ ἐκφραζόταν γι ̓ αὐτοὺς μὲ τοὺς κοινωνικούς τοὺς κανόνες (κοινωνικὸ γίγνεσθαι) ἔμοιαζε, μέσα στὸ χρόνο, σὰν τὸ παιχνίδι τῶν πεσσῶν (σκάκι): «αἰὼν παῖς ἐστι παίζων πεσσεύων» [Ἡράκλειτος]. Θὰ ἑρμηνεύσω τὸ γιατὶ παραθέτω αὐτὸ τὸ παράδειγμα. Γιὰ τοὺς μὴ γνωρίζοντες σκάκι, κάθε πεσσός (πιόνι) ἐκτελεῖ προκαθορισμένη ἀπὸ τοὺς κανόνες τοῦ παιχνιδιοῦ κίνηση (π.χ. ἵππος, πύργος, κ.λ.π.). Αὐτὲς οἱ ὑποχρεωτικὲς ἰδιότητες τῶν πεσσῶν μοιάζουν σὰν τὶς ἔμφυτες (ἀπ ̓ τὴ φύση) ἰδιότητες ἤ ἱκανότητες τῶν ἀνθρώπων καὶ δικαιολογοῦν ἀκόμη κάποια ἱεράρχηση καὶ καταμερισμὸ κατ ̓ ἀξίαν (πεσσῶν) στὴ διεξαγωγὴ τοῦ ᾱγώνα, ποὺ ἀποβλέπει στὴ νίκη. Μᾶς ἁποκαλύπτουν ὅμως ἀκόμη ὅτι ἡ ὑπεράνω αὐτῶν κινοῦσα νόηση μπορεῖ νὰ ἐπινοήσει μεγάλο ἀριθμὸ συνδυασμῶν, ὥστε ἡ ἀντιμαχία νὰ ἐπέλθει μὲν μὲ νίκη τοῦ νοητικωτέρου, ἀλλὰ μὲ τὴ μικρότερη θυσία, καὶ δική του καὶ ἀκόμη τοῦ ἀντιπάλου. Ἔτσι ἔπρεπε νὰ ἔχουμε μιὰ συνεχῆ, διὰ μέσου τῶν αἰώνων, ἀνάδειξη τοῦ νοητικωτέρου μὲ συνέπεια τὴν ἐπικράτηση τελειοτέρων μορφῶν στὸ κοινωνικὸ γίγνεσθαι. Ἔναντι αὐτοῦ ἡ «αἰτιότης» [ψόγος], δηλαδὴ ἡ ἐπικράτηση τῆς ἐκτροπῆς διὰ βίαιων μεθόδων φανερῶν ἤ κρυφῶν, ἀντιπαρετίθετο στὴν «ἀρχή», δηλαδὴ στὸν φύσει ἀνώτερο, αὐτὸν ποὺ ὁ Δημόκριτος ἀπεκάλει «κρέσσονα», δηλώνοντας: «φύσει τὸ ἄρχειν οἰκήιον τῷ κρέσσονι» ἤ «κρέσσον ἄρχεσθαι τοῖς ἀνοήτοισιν ἢ ἄρχειν» [Η.Ριε]ς, ἀπ. 49, 75]. Ἡ διαφορὰ ἑπομένως μεταξὺ ἀρχῆς καὶ αἰτίου εἶναι οὐσιαστική, γιατὶ ὧς «ἀρχὴν μποροῦμε νὰ χαρακτηρίσουμε τὴν πρώτη σύνθεση τοῦ ρηγματικοῦ Χάους»(Ζ4 αυλός,3171984), ἀπὸ τὴν ὁποία ξεκίνησε τὸ γίγνεσθαι σὲ ἄπειρες ἐκδηλώσεις