ΗΛΙΑΣ Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Αἰτιότης -- ᾿Ανάγκη -- Τύχη Τὰ προσφιλέστατα τέκνα τοῦ δόγματος [Μερικὲς σκέψεις ἐξ ἀφορμῆς τοῦ περιεχοµένου δύο ἀνατύπων ἐκ τῶν πρακτικῶν τῆς ᾿Ακαδημίας ᾿Αθηνῶν τόμ. 54, 58, ποὺ ἀφοροῦν τὸ ἀνωτέρω θέµα. 'Ομιλητὴς τὸ ἀντεπιστέλλον µέλος τῆς ᾽Ακαδημίας Γ. Καραγκούνης] Ἡ ἀναζήτηση τῆς ἑρμηνείας τῶν ἐννοιῶν αἰτιότητα, ἀνάγκη, τύχη ἀπασχόλησε τὴν ἀνθρώπινη σκέψη ἀπ᾽ τὴν ἀρχαιότητα, χωρὶς ὅμως καὶ νὰ κατορθώση νὰ δώση μιὰ ἱ- κανοποιητικὴ ἀπάντηση στὸ θέµα αὐτό. Ἡ ἀπουσία ἀπάντησης ὁδήγησε μάλιστα σὲ ἀντιμαχίες, καὶ ἰδιαίτερα μεταξὺ τῶν φυσικῶν ἐπιστημῶν καὶ τῶν θρησκευτικῶν ἀντι- λήψεων. Αὐτὲς οἱ ἀντιθέσεις ἔγιναν οἱ γεννήτορες ὅλων σχεδὸν τῶν δογμάτων ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς Ρώμης μέχρι σήµερα. Θὰ προσπαθήσω νὰ ἐξηγήσω τοὺς λόγους: 1. ᾽Αρχίζω ἀπὸ τὰ νοήματα ποὺ κρύβουν οἱ ἴδιες οἱ λέξεις. Πρώτη λέξη εἶναι ἡ «αἰ- τιότης», «αἰτία». Στὸν "Όμηρο συναντοῦμε τὸ ρῆμα αἰτιάομαι μὲ τὴν σημασία τοῦ κα- τηγορῶ, ψέγω, κατακρίνω, μέμφομαι [7λ. Λ-όδ4, Ν-775, Π202--- Ὀδύσ. α-32, ν-135 κ.α.]. Ἡ ἀρχικὴ ἑπομένως σημασία τῆς λέξεως «αἰτιότης», «αἰτία» ἦταν συνδεδεμένη μὲ κάποια ἐκτροπή, ποὺ ἐπέσυρε τὸν ψόγο. Αὐτὴ ἡ ἐκτροπή, προκειµένου γιὰ τὸν κοι- νωνικὸ ἄνθρωπο, πρέπει νὰ ὀφείλετο στὴν δι’ ἔργων ἀντίθεση τοῦ ἐκτρεπομένου μὲ τὸ ἦθος, ἔθος τῆς κοινωνικῆς ὁμάδας. Ἑπομένως «αἰτία» ὀνομαζόταν ἡ πράξη ἡ στρεφό- µενη κατὰ τῆς κατὰ φύσιν πορευόµενης κοινωνικῆς ὁμάδας στὸν ἑλληνικὸ χῶρο. [Ἔχω γράψει καὶ ἐξηγήσει στὸ 4αυλὸ γιὰ τὴν τεράστια σημασία τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου στὴ διαµόρφωση της ἑλληνικῆς γλώσσας καὶ τῶν μορφῶν κοινωνικῆς ὀργάνωσης]. Αὐτὴ ἡ ἀντιμαχόμενη τὴν κοινωνικὴ ὀργάνῶση πράξη ἐπέσυρε τὸν ψόγο. Οἱ ἄνθρωποι θεωροῦσαν, ὅτι τὸ ἔθος, ἦθος τῆς κοινωνικῆς ὁμάδας ἦταν οἱ φυσικοὶ κανόνες τοῦ παι- χνιδιοῦ ποὺ συντελεῖτο γύρω τους. Αὐτὸ τὸ ἀεὶ γίγνεσθαι ποὺ ἐκφραζόταν γι᾿ αὐτοὺς μὲ τοὺς κοινωνικούς τοὺς κανόνες (κοινωνικὸ γίγνεσθαι) ἔμοιαζε, µέσα στὸ χρόνο, σὰν τὸ παιχνίδι τῶν πεσσῶν (σκάκι): «αἰὼν παῖς ἐστι παίζων πεσσεύων» [Ἡράκλειτος]. Θὰ ἑρμηνεύσω τὸ γιατὶ παραθέτω αὐτὸ τὸ παράδειγµα. Γιὰ τοὺς μὴ γνωρίζοντες σκάκι, κάθε πεσσός (πιόνι) ἐκτελεῖ προκαθορισμένη ἀπὸ τοὺς κανόνες τοῦ παιχνιδιοῦ κίνηση (π.χ. ἵππος, πύργος, κ.λ.π.). Αὐτὲς οἱ ὑποχρεωτικὲς ἰδιότητες τῶν πεσσῶν μοιάζουν σὰν τὶς ἔμφυτες (ἀπ᾽ τὴ φύση) ἰδιότητες ἤ ἱκανότητες τῶν ἀνθρώπων καὶ δικαιολογοῦν ἀκόμη κάποια ἱεράρχηση καὶ καταμερισμὸ κατ᾽ ἀξίαν (πεσσῶν) στὴ διεξαγωγὴ τοῦ ᾱ- γώνα, ποὺ ἀποβλέπει στὴ νίκη. Μᾶς ἁποκαλύπτουν ὅμως ἀκόμη ὅτι ἡ ὑπεράνω αὐτῶν κινοῦσα νόηση μπορεῖ νὰ ἐπινοήσει µεγάλο ἀριθμὸ συνδυασμῶν, ὥστε ἡ ἀντιμαχία νὰ ἐπέλθει μὲν μὲ νίκη τοῦ νοητικωτέρου, ἀλλὰ μὲ τὴ μικρότερη θυσία, καὶ δική του καὶ ἀ- κόμη τοῦ ἀντιπάλου. Ἔτσι ἔπρεπε νὰ ἔχουμε μιὰ συνεχῆ, διὰ μέσου τῶν αἰώνων, ἀνά- δειξη τοῦ νοητικωτέρου μὲ συνέπεια τὴν ἐπικράτηση τελειοτέρων μορφῶν στὸ κοινω- νικὸ γίγνεσθαι. Ἔναντι αὐτοῦ ἡ «αἰτιότης» [ψόγος], δηλαδὴ ἡ ἐπικράτηση τῆς ἐκτρο- πῆς διὰ βίαιων μεθόδων φανερῶν ἤ κρυφῶν, ἀντιπαρετίθετο στὴν «ἀρχή», δηλαδὴ στὸν φύσει ἀνώτερο, αὐτὸν ποὺ ὁ Δημόκριτος ἀπεκάλει «κρέσσονα», δηλώνοντας: «φύσει τὸ ἄρχειν οἰκήιον τῷ κρέσσονι» ἤ «κρέσσον ἄρχεσθαι τοῖς ἀνοήτοισιν ἢ ἄρχειν» [Η.Ριε]ς, ἀπ. 49, 75]. Ἡ διαφορὰ ἑπομένως μεταξὺ ἀρχῆς καὶ αἰτίου εἶναι οὐσιαστική, γιατὶ ὧς «ἀρχὴν μποροῦμε νὰ χαρακτηρίσουμε τὴν πρώτη σύνθεση τοῦ ρηγματικοῦ Χάους»(Ζ4 αυλός,3171984), ἀπὸ τὴν ὁποία ξεκίνησε τὸ γίγνεσθαι σὲ ἄπειρες ἐκδηλώσεις