ΡΩΞΑΝΗ Δ. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΥ ᾿Αριστοτελικὲς πολιτικὲς ἔννοιες στὴν πολιτειακὴ θεωρία τοῦ Βενιαμίν Λεσβίου Στὰ Στοιχεῖα ᾿Ηθικῆς τοῦ Βενιαμίν Λεσβίου (1759-1824)!), ἔργο ποὺ χαρακτηρίζε- ται ἀπὸ ἕναν συγκερασμὸ ἠθικῆς καὶ πολιτικῆς, σύμφωνα μὲ τὸ ἠθικὸ καὶ πολιτικὸ πρότυπο τοῦ Διαφωτισμοῦ καθὼς ὑπῆρξε καὶ τὸ πρότυπο τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς φιλο- σοφίας, ὃ συναντᾶ κανεὶς τὸν πολιτικὸ στοχασμὸ τοῦ Βενιαμίν Λεσβίου καὶ εἰδικότερα τὴν πολιτειακή του θεωρία. Ὁ Βενιαμίν ἀναλύει βασικὲς ἔννοιες, ὅπως τῆς πολιτείας, τῆς πολιτικῆς κοινωνίας, τοῦ πολιτεύματος καὶ τοῦ νόµου, στὸ ἔκτο καὶ τελευταῖο κε- φάλαιο τοῦ ἔργου αὐτοῦ, τὸ ὁποῖο τιτλοφορεῖται «Περί πολιτείας». “Ὅπως θὰ δοῦμε, ὁ Βενιαμίν διατηρεῖ στὶς ἀναλύσεις του αὐτὲς τὴν ἀριστοτελικὴ διδασκαλία καὶ παραμέ-' νει µέσα στὰ πλαίσια τῆς ἀριστοτελικῆς προβληματικῆς. Ὁ Βενιαμίν ἀποδίδει στὸν ὅρο πολιτεία τὴν διττὴ ἀριστοτελικὴ σημασία. Ἡ πολι- τεία, γιὰ τὸν Βενιαμίν, ὑποδηλώνει ἀφενὸς τὴν διαδικασία καὶ ἀφετέρου τὸ εἶδος τῆς πολιτικῆς κοινωνίας.ὁ Ὡς πρὸς τὴν πρώτη σημασία τῆς πολιτείας, ὁ Βενιαμίν ρητὰ ᾱ- ναφέρεται στὸν ᾿Αριστοτέλη γράφοντας: «ὥστε πολιτεία εἶναι ἐκτέλεσις τῶν νόμων, εἴτε τῶν συνθηκῶν τῶν πολιτῶν. Καὶ κατὰ τὸν ᾿Αριστοτέλη, πολιτεία εἶναι τάξις πόλε- ως καὶ τῶν λοιπῶν ἀρχῶν». 3 Ὃ Βενιαμίν συνδέει ἄμεσα τὴν ἔννοια τῆς πολιτείας μὲ ἐ- κείνη τοῦ πολιτεύματος: «πολίτευμα πάλιν καὶ πολιτεία», ἀναφέρει ὁ Βενιαμίν, «λαμ- βάνονται παρὰ τοῦ ᾿Αριστοτέλους λέξεις τῆς αὐτῆς σημασίας». Ἡ ἀντίληψη αὐτὴ τοῦ Βενιαμίν γιὰ τὴν ἀριστοτελικὴ ταύτιση τοῦ πολιτεύματος καὶ τῆς πολιτείας ἀνταπο- κρίνεται στὴν ἀριστοτελικὴ σκέψη ὅπως διατυπώνεται στὰ Πολιτικά: «Κύριον μὲν γὰρ πανταχοῦ τὸ πολίτευμα τῆς πόλεως, πολίτευμα δ᾽ ἐστίν ἡ πολιτεία», γράφει ὁ ᾿Ἀριστοτέληςδ). Στὸν προσδορισμὸ τῆς ἔννοιας τῆς πολιτείας ὡς διάρθρωσης τῶν ἐξουσιῶν, ὁ Βε- νιαµίν χρησιμοποιεῖ ἀρχαίους ἑλληνικοὺς ὅρους, ὅπως π.χ. τὸν ὅρο μόριον. «Τρία εἶναι τὰ μόρια τῆς πολιτείας, βουλευτικόν, τελεσιουργικὸν εἴτε πρακτικόν, καὶ δικαστικόν»7) γράφει ὁ Βενιαμίν υἱοθετώντας τὴν ἀριστοτελικὴ τριπλὴ κατάταξη τῶν ἐξουσιῶν.δ Ὁ Βενιαμίν διακρίνει τρία εἴδη πολιτεύματος ἀνάλογα μὲ τὴν συγκέντρωση τῆς ἐξουσίας στὰ χέρια ἑνὸς ἤ περισσοτέρων ἀτόμων καὶ ἀναφέρεται στὴν μοναρχία, στὴν ἀριστο- κρατία καὶ τὴν δημοκρατία. «Τώρα τὰ τρία ταῦτα μόρια τῆς πολιτείας», διευκρινίζει ὁ Βενιαμίν, «ἤ εἶναι ἀποταμιευμένα ἅπαντα εἰς χεῖρας ἑνὸς µόνον, ἢ πολλῶν, ἤ παντὸς τοῦ δήμου ἐκ τοῦ ὁποίου δηλονότι προκύπτουσι τρία εἴδη πολιτείας: μοναρχίαν, ἀριστο- κρατίαν καὶ δημοκρατίαν». Χωρὶς νὰ χρησιμοποιεῖ ἀριστοτελικὰ κριτήρια, ὅπως τὴν ἕκταση τῆς ἐπικράτειας, τὸν ἀριθμὸ τοῦ πληθυσμοῦ καὶ τὸ κλίμα, ὁ Βενιαμίν παραμέ- νει μέσα στὴν πολιτειακή του θεωρία στὸ πνεῦμα τοῦ ἀριστοτελικοῦ χωρίου: «Λέγω δ᾽ οἷον ἐν μὲν ταῖς δημοκρατικαῖς κύριος ὁ δῆμος, οἱ δ᾽ ὀλίγοι τοὐναντίον ἐν ταῖς ὀλιγαρ- χίαις» "Ὁ καὶ υἱοθετεῖ, μποροῦμε νὰ ποῦμε, τὰ πλαίσια τῆς ἀριστοτελικῆς τυπολογίας. Ἐκτὸς ἀπὸ τὸν ὄρο τοῦ μορίου, ὁ Βενιαμίν χρησιμοποιεῖ ἀκόμη ἐκεῖνον τῆς «πα- ρέκβασης» τῶν πολιτευμάτων, τῆς κακῆς λειτουργίας καὶ ὀργάνωσης ἡ ὁποία ἀντι- στοιχεῖ στὸ κάθε εἶδος τῶν πολιτευμάτων. « Ὥστε ἡ τυραννίς, ἡ ὁλιγαρχία καὶ ἡ ἀναρ- χία εἶναι παρεκβάσεις τῶν τριῶν πολιτειῶν», γράφει ὁ Βενιαμίν !!) ἀκολουθώντας κατὰ γράμμα τὸν ᾿Αριστοτέλη στὰ Πολιτικὰ: «Παρεκβάσεις δὲ τῶν εἰρημένων τυραννίς μὲν βασιλείας, ὀλιγαρχία δὲ ἀριστοκρατίας, δημοκρατία δὲ πολιτείας». 12) Στὴν δημιουργία τῶν πολιτειακῶν παρεκβάσεων, ὁ Βενιαμίν ἀναφέρεται, ὅπως καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης, στὸ ρόλο ποὺ παίζει στὴν διαδικασία αὐτὴ ἡ κακὴ λειτουργία τῶν νόμων. «Ἂν λοιπόν», γράφει ὁ Βενιαμίν, «τὸ κύριον τῆς πόλεως δὲν εἶναι οἱ νόμοι ἀλλ᾽ ἡ ὄρεξις τοῦ πολιτευ- τοῦ, τότε ἡ μὲν μοναρχία ὀνομάζεται τυραννίς, ἡ δὲ ἀριστοκρατία ὀλιγαρχία, ἡ δὲ δημο- κρατία ἀναρχία». 13) ὋὉ Βενιαμίν διατυπώνει, ὡστόσο, τὶς ἐπιφυλάξεις του γιὰ τὴν πραγματοποίηση τῆς ἀριστοκρατίας καὶ τῆς δημοκρατίας. «᾿Αριστοκρατία», ἀναφέρει ὁ Βενιαμίν, «εἶναι πολιτεία, ἔνθα οἱ ἀρχαὶ δίδονταί εἰς τοὺς ἀρίστους μόνον... Ἐγὼ ὅμως λέγω, ὅτι ἡ τοιαύτη πολιτεία εἶναι φανταστή» [“. Θεωρεῖ ὁ Βενιαμίν, ὅτι οἱ ἀριστοκρατίες εἶναι,