Σ. ΠΑΝΑΓΟΣ Οἱ σοφιστὲς κι ἡ ἐποχή τους: Μιὰ νέα θεώρηση Πολλοὺς χρόνους πρὶν ἀπ ̓ τὰ Μηδικὰ οἱ διογενεῖς ἥρωες εἶχαν συγκεντρώσει στὴν Ἑλλάδα τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ διασκορπισμένου ἀνὰ τὸν κόσμο ἀρχέτυπου πολιτισμικοῦ πλούτου. Τὸν πλοῦτον αὐτὸν οἱ σοφιστὲς μετέβαλαν σὲ πηγὴ ζωῆς κι ἕκαναν πολιτικὴ πράξη. Τότε οἱ δρόμοι γιὰ τὴ γνώση καὶ τὸν ἐξανθρωπισμὸ τοῦ ἆνθρώπου ἦταν ἀνοιχτοὶ γιὰ ὅλους, ὅπως κι ὁ δρόμος τῆς «ἀρετῆς» ποὺ ἀκολούθησε ὁ Ἡρακλῆς, σύμφωνα μὲ τὸν μῦθο τοῦ σοφιστῆ Πρόδικου, ποὺ μᾶς κληροδότησε ὁ Ξενοφῶντας. Οἱ λειτουργοὶ τοῦ Λόγου, οἱ «Θησεῖς», εἴχαν ἀπαλλάξει τὴν ἀνθρωπότητα ἀπ ̓ τοὺς «Προκρούστες» καὶ τοὺς «Μινώταυρους», ἐνῶ ταυτόχρονα εἶχαν θέσει «μάλα πολλὰ σήματα» σ ̓ ὅλα τὰ σταυροδρόμια, ὥστε ἐλεύθερα καὶ ἄσφαλτα νὰ πορεύεται ὁ κάθε ἄνθρωπος πρὸς τὴν κορυφὴ τοῦ « Ὀλύμπου» κι «ὅσον τ ̓ ἐπὶ θυμὸς ἱκάνοι». Οἱ Ἕλληνες δημιουργοῦσαν πανανθρώπινο πολιτισμό, μέσα στοὺς κόλπους τοῦ ὁποίου ἔμελλε νὰ συντελεστῆ ἡ ᾱφατη νοητικὴ ἔκκρηξη, τὸ ξαναγέννημα τῆς «πολύβουλης» ̓Αθηνᾶς ἀπ ̓ τὸ κεφάλι τοῦ «Κτησίου» Διός. Οἱ Μηδικοὶ Πόλεμοι δόξασαν βέβαια τὴν Ἑλλάδα, ἀλλ ̓ ἀνέστειλαν ἐξάπαντος τὴν πραγματοποίηση τοῦ Ὀλύμπιου σχεδίου, ἀφοῦ ἔγιναν αἰτία καταστροφῆς τῶν «σημάτων», ποὺ ̓χαν θέσει οἱ ἤρωες, καὶ θανάτωσης τῶν πολιτικὰ σοφῶν ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ τὰ ξαναθέσουν. Οἱ θρίαμβοι ὦστόσο τοῦ Μαραθῶνα καὶ τῶν Πλαταιῶν κι ἡ διασφάλιση τῆς ἐλευθερίας τῆς Ἑλλάδας εἶχαν δημιουργήσει ἕνα πρωτόφαντο κλῖμα αὐτοπεποίθησης κι αἰσιοδοξίας, ποὺ σὰν ἀποτέλεσμα εἶχε τὴν ἐμφάνιση ἀμέτρητων πνευματικῶν δυνάμεων, ἕτοιμων νὰ συνεχίσουν τὸ δρόμο τῆς προόδου καὶ τοῦ πολιτισμοῦ, ἕτοιμων νὰ ἐξωτερικεύσουν καὶ νὰ πραγματώσουν τοὺς «ἐν φαντασίᾳ καὶ λόγῳ» ἰδεολογικοὺς κόσμους τους. Οἱ σοφιστὲς εἶναι παιδιὰ τῆς θριαμβεύουσας Ἑλλάδας, κι ἡ κλασσικὴ Ἑλλάδα εἴναι δημιούργημα τῶν σοφιστῶν: εἶναι πραγματικοὶ Ἕλληνες δάσκαλοι μ ̓ ἀνεπτυγμένο τὸ αἴσθημα τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς τιμῆς, τῆς γενναιότητας καὶ τοῦ δικαίου --- ἰδέες τὶς ὁποῖες δίδαξαν λόγῳ καὶ ἔργῳ. Πρόκειται γιὰ διαυγεῖς σκέψεις συνοδευόμενες μ ̓ ἀνεπτυγμένη κριτικὴ ἱκανότητα καὶ καλλιεργημένη ἔκφραση. Ἣ σκέψη τους εἶναι δεμένη μὲ τὴ ζωή, ὅλο δροσιὰ καὶ χάρη, σύρρυθμη καὶ σύμμορφη μὲ τὴν εὐγενικὴ φύση τῆς ἀττικῆς γῆς, ὅπου, χωρὶς νὰ ἔχουν γεννηθεῖ, κυρίως δίδαἔαν. Ὁ λόγος τοὺς πειθαρχημένος παιχνιδίζει μὲ τὸ διάλογο, εἶναι ὅλος πάθος ὀμορφιᾶς, λεπτότητας καὶ ἀκρίβειας. Οἱ σοφιστὲς εἶναι παιδιὰ τῶν ἑλληνίδων πόλεων, ἀπ ̓ τὶς ὁποῖες, κατὰ τὸ ἑλληνικὸ ἔθος, ἀντλοῦν καὶ τὰ ἐπώνυμά τους" καὶ χάριν τῶν ὁποίων ἀνάλωσαν τὸν ἄφθονο δυναμισμό τους. Εἶναι οἱ ἡρωικὲς μορφές, ποὺ μὲ θάρρος ἀνέβηκαν μαζὶ μὲ τὸ Σωκράτη στὸν "Ολυμπο, γιὰ νὰ κατεβάσουν τὴ φιλοσοφία στὶς πόλεις καὶ στὰ χωριὰ καὶ νὰ τὴν ἐγκαταστήσουν στὰ σπίτια μας - ἕνα αἴτημα ποὺ ἐξεπήγασε ἀπ ̓ τὴν ἀνάγκη τῆς ἐποχῆς του, ποὺ ἐπέβαλε νὰ μορφωθοῦν καὶ νὰ τελειωθοῦν οἱ Ἕλληνες, γιὰ νὰ καταστοῦν ἱκανοὶ νὰ συμμετέχουν ἐνεργὰ στὶς δημοκρατικὲς διαδικασίες. Τὴν ἐποχὴ ἐκείνη, ἀλλὰ κι ἐνωρίτερα, ἡ ἑλληνικὴ παράδοση καὶ Μυθολογία γίνεται ἀντικείμενο ἔρευνας κι ἐλέγχου τῶν λυρικῶν καὶ σοφιστῶν, ποὺ ̓ταν ἀποφασισμένοι ν ̓ ἀνασκευάσουν κάθε ἰδέα καὶ μύθο ταπεινὸ καὶ ν ̓ ἀναθεωρήσουν κάθε ἀντίληΨη γιὰ τὴ ζωὴ καὶ τὸν κόσμο, ποὺ συγκρούονταν μὲ τὴν ἠθική τους καὶ δὲν ἄντεχε στὸ διάλογο. Οἱ πολίτες ἐξάλλου, ποὺ αἰσθάνονταν μέτοχοι στοὺς θριάμβους τῶν Μηδικῶν, ἄρα καὶ στὴν ἀρετὴ καὶ στὸ γενικὸ πνεῦμα τῆς πολιτείας, ζητοῦσαν νὰ παίρνουν ἐνεργητικὴ στάση στὰ κοινὰ τῶν πόλεων καὶ στὰ «Κοινὰ τῶν Ἑλλήνων». Ἡ πολιτεία μὲ τὴ σειρά της ἦταν προοδευτική” καὶ τέτοια φιλελεύθερα ρεύματα, ὄχι ἁπλῶς δὲν τὰ ἀνέστελλε, ἀλλὰ τὰ προωθοῦσε ἐπιπλέον' στὸ βῆμα τοῦ Δήμου ὅλοι εἶχαν τὸ μερίδιό τους κι οἱ κήρυκες, περιφερόμενοι στὴν πόλη, ἔπαιρναν τὶς δηλώσεις αὐτῶν, ποὺ «ἀγορεύειν ἐβούλοντο». Οἱ ἐξατομικευμένοι ἄλλωστε λυρικοὶ ἐξωτερικεύονταν παντελῶς ἐλεύθερα καὶ προκαλοῦσαν πρωτόγνωρες συγκηνισιακὲς καταστάσεις, μεγάλα ἐρωτηματικὰ κι ἐλευθερωτικὲς τάσεις, τόσο ἀπ ̓ τὸ πνεῦμα