Σ. ΠΑΝΑΓΟΣ Οἱ σοφιστὲς κι ἡ ἐποχή τους: Μιὰ νέα θεώρηση Πολλοὺς χρόνους πρὶν ἀπ᾽ τὰ Μηδικὰ οἱ διογενεῖς ἥρωες εἶχαν συγκεντρώσει στὴν Ἑλλάδα τὸ μεγαλύτερο µέρος τοῦ δια- σκορπισµένου ἀνὰ τὸν κόσμο ἀρχέτυπου πολιτισμικοῦ πλούτου. Τὸν πλοῦτον αὐτὸν οἱ σοφιστὲς µετέβαλαν σὲ πηγὴ ζωῆς κι ἕ- καναν πολιτικὴ πράξη. Τότε οἱ δρόμοι γιὰ τὴ γνώση καὶ τὸν ἐξανθρωπισμὸ τοῦ ἆν- θρώπου ἦταν ἀνοιχτοὶ γιὰ ὅλους, ὅπως κι ὁ δρόμος τῆς «ἀρετῆς» ποὺ ἀκολούθησε ὁ Ἡρακλῆς, σύμφωνα μὲ τὸν μῦθο τοῦ σοφι- στῆ Πρόδικου, ποὺ μᾶς κληροδότησε ὁ Ξε- νοφῶντας. Οἱ λειτουργοὶ τοῦ Λόγου, οἱ «Θησεῖς», εἴχαν ἀπαλλάξει τὴν ἀνθρωπό- τητα ἀπ᾽ τοὺς «Προκρούστες» καὶ τοὺς «Μινώταυρους», ἐνῶ ταυτόχρονα εἶχαν θέ- σει «μάλα πολλὰ σήματα» σ᾽ ὅλα τὰ σταυ- ροδρόμια, ὥστε ἐλεύθερα καὶ ἄσφαλτα νὰ πορεύεται ὁ κάθε ἄνθρωπος πρὸς τὴν κο- ρυφὴ τοῦ « Ὀλύμπου» κι «ὅσον τ᾽ ἐπὶ θυμὸς ἱκάνοι». Οἱ Ἕλληνες δημιουργοῦσαν πα- νανθρώπινο πολιτισμό, µέσα στοὺς κόλ- πους τοῦ ὁποίου ἔμελλε νὰ συντελεστῆ ἡ ᾱ- φατη νοητικὴ ἔκκρηξη, τὸ ξαναγέννηµα τῆς «πολύβουλης» ᾿Αθηνᾶς ἀπ᾿ τὸ κεφάλι τοῦ «Κτησίου» Διός. Οἱ Μηδικοὶ Πόλεμοι δόξασαν βέβαια τὴν Ἑλλάδα, ἀλλ᾽ ἀνέστειλαν ἐξάπαντος τὴν πραγματοποίηση τοῦ Ὀλύμπιου σχεδίου, ἀφοῦ ἔγιναν αἰτία καταστροφῆς τῶν «ση- μάτων», ποὺ ᾽χαν θέσει οἱ ἤρωες, καὶ θανά- τωσης τῶν πολιτικὰ σοφῶν ποὺ θὰ µπο- ροῦσαν νὰ τὰ ξαναθέσουν. Οἱ θρίαμβοι ὦ- στόσο τοῦ Μαραθῶνα καὶ τῶν Πλαταιῶν κι ἡ διασφάλιση τῆς ἐλευθερίας τῆς Ἑλλά- δας εἶχαν δημιουργήσει ἕνα πρωτόφαντο κλῖμα αὐτοπεποίθησης κι αἰσιοδοξίας, ποὺ σὰν ἀποτέλεσμα εἶχε τὴν ἐμφάνιση ἀμέ- τρητων πνευματικῶν δυνάμεων, ἕτοιμων νὰ συνεχίσουν τὸ δρόμο τῆς προόδου καὶ τοῦ πολιτισμοῦ, ἕτοιμων νὰ ἐξωτερικεύ- σουν καὶ νὰ πραγματώσουν τοὺς «ἐν φαν- τασίᾳ καὶ λόγῳ» ἰδεολογικοὺς κόσμους τους. Οἱ σοφιστὲς εἶναι παιδιὰ τῆς θριαμβεύου- σας Ἑλλάδας, κι ἡ κλασσικὴ Ἑλλάδα εἴ- ναι δημιούργημα τῶν σοφιστῶν: εἶναι πραγματικοὶ Ἕλληνες δάσκαλοι μ᾽ ἀνε- πτυγμένο τὸ αἴσθημα τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς τιμῆς, τῆς γενναιότητας καὶ τοῦ δι- καίου --- ἰδέες τὶς ὁποῖες δίδαξαν λόγῳ καὶ ἔργῳ. Πρόκειται γιὰ διαυγεῖς σκέψεις συ- νοδευόμενες μ᾽ ἀνεπτυγμένη κριτικὴ ἱκα- νότητα καὶ καλλιεργημένη ἔκφραση. Ἣ σκέψη τους εἶναι δεμένη μὲ τὴ ζωή, ὅλο δροσιὰ καὶ χάρη, σύρρυθμη καὶ σύμμορφη μὲ τὴν εὐγενικὴ φύση τῆς ἀττικῆς γῆς, ὅ- που, χωρὶς νὰ ἔχουν γεννηθεῖ, κυρίως δίδα- ἔαν. Ὁ λόγος τοὺς πειθαρχημένος παιχνι- δίζει μὲ τὸ διάλογο, εἶναι ὅλος πάθος ὀμορ- φιᾶς, λεπτότητας καὶ ἀκρίβειας. Οἱ σοφιστὲς εἶναι παιδιὰ τῶν ἑλληνίδων πόλεων, ἀπ᾿ τὶς ὁποῖες, κατὰ τὸ ἑλληνικὸ ἔθος, ἀντλοῦν καὶ τὰ ἐπώνυμά τους" καὶ χάριν τῶν ὁποίων ἀνάλωσαν τὸν ἄφθονο δυναμισμό τους. Εἶναι οἱ ἡρωικὲς µορφές, ποὺ μὲ θάρρος ἀνέβηκαν μαζὶ μὲ τὸ Σω- κράτη στὸν "Ολυμπο, γιὰ νὰ κατεβάσουν τὴ φιλοσοφία στὶς πόλεις καὶ στὰ χωριὰ καὶ νὰ τὴν ἐγκαταστήσουν στὰ σπίτια µας - ἕνα αἴτημα ποὺ ἐξεπήγασε ἀπ᾽ τὴν ἀνάγ- κη τῆς ἐποχῆς του, ποὺ ἐπέβαλε νὰ µορφω- θοῦν καὶ νὰ τελειωθοῦν οἱ Ἕλληνες, γιὰ νὰ καταστοῦν ἱκανοὶ νὰ συμμετέχουν ἐνεργὰ στὶς δημοκρατικὲς διαδικασίες. Τὴν ἐποχὴ ἐκείνη, ἀλλὰ κι ἐνωρίτερα, ἡ ἑλληνικὴ παράδοση καὶ Μυθολογία γίνεται ἀντικείμενο ἔρευνας κι ἐλέγχου τῶν λυρι- κῶν καὶ σοφιστῶν, ποὺ ᾽ταν ἀποφασισμέ- νοι ν᾿ ἀνασκευάσουν κάθε ἰδέα καὶ μύθο ταπεινὸ καὶ ν᾿ ἀναθεωρήσουν κάθε ἀντίλη- Ψη γιὰ τὴ ζωὴ καὶ τὸν κόσμο, ποὺ συγ- κρούονταν μὲ τὴν ἠθική τους καὶ δὲν ἄντε- χε στὸ διάλογο. Οἱ πολίτες ἐξάλλου, ποὺ αἰσθάνονταν μέτοχοι στοὺς θριάμβους τῶν Μηδικῶν, ἄρα καὶ στὴν ἀρετὴ καὶ στὸ γε- νικὸ πνεῦμα τῆς πολιτείας, ζητοῦσαν νὰ παίρνουν ἐνεργητικὴ στάση στὰ κοινὰ τῶν πόλεων καὶ στὰ «Κοινὰ τῶν Ἑλλήνων». Ἡ πολιτεία μὲ τὴ σειρά της ἦταν προοδευτική” καὶ τέτοια φιλελεύθερα ρεύ- ματα, ὄχι ἁπλῶς δὲν τὰ ἀνέστελλε, ἀλλὰ τὰ προωθοῦσε ἐπιπλέον' στὸ βῆμα τοῦ Δή- μου ὅλοι εἶχαν τὸ µερίδιό τους κι οἱ κήρυ- κες, περιφερόμενοι στὴν πόλη, ἔπαιρναν τὶς δηλώσεις αὐτῶν, ποὺ «ἀγορεύειν ἐβού- λοντο». Οἱ ἐξατομικευμένοι ἄλλωστε λυρικοὶ ἐ- ξωτερικεύονταν παντελῶς ἐλεύθερα καὶ προκαλοῦσαν πρωτόγνωρες συγκηνισια- κὲς καταστάσεις, μεγάλα ἐρωτηματικὰ κι ἐλευθερωτικὲς τάσεις, τόσο ἀπ᾿ τὸ πνεῦμα