ΔΗΜ. Ν. ΚΟΥΤΡΑΣ3 Ἐξουσία καὶ παιδεία κατὰ τὸν ̓Αριστοτέλη Ἢ σχέση ἐξουσίας καὶ παιδείας, δηλαδὴ πόλεως - κράτους καὶ παιδείας, εἶναι ἄμεσης, κατὰ τὸν ̓Αριστοτέλη, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὰ βιβλία Η ̓ καὶ Θ ̓ τῶν Πολιτικῶν του, ὅπου αὐτὸς νέος προγραμματίζει τὴν ἀρίστην πολιτείαν του. Ἣ παιδεία καὶ ἀγωγὴ τοῦ ἐλεύθερου πολίτη εἶναι κατ ̓ ἀποκλειστικότητα ὑπόθεση τοῦ κράτους. Στὴ δημιουργία τῆς πολιτικῆς κοινωνίας, τοῦ κράτους, ὁδηγεῖται ὁ ἄνθρωπος, κατὰ τὸν ̓Αριστοτέλη, ἀπὸ τὴ φυσική ὁρμή, ἀπὸ τὴν ἔφεση γιὰ τὸ συζῆν, ποὺ τοῦ εἴναι εὐχάριστο, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν ἀνάγκη (τὴ «χρεία») καὶ τὸ κοινῇ συμφέρον. Ἢ οὐσιαστικὴ αἰτία γενέσεως τῆς πόλεως - κράτοὺς εἶναι τὸ εὖ ζῆν καὶ τὸ εὖ πράττειν, ἡ εὐδαιμονία τῶν πολιτῶν. Ἣ εὐδαιμονία «--ποὺ στὸν ̓Αριστοτέλη νοεῖται ὡς ἠθικὴ καὶ πνευματικὴ τελείωση τοῦ ἀνθρώπου --- ὡς οὐσιαστικὴ αἰτία συστάσεως τῆς πόλεως κράτους ὑπερτερεῖ τῆς γενετικῆς αἰτίας, τῆς χρείας, συγχρόνως δὲ παρέχει τὰ πρωτεῖα στὴν πόλη - κράτος, ἐνῶ θέτει σὲ δεύτερη μοῖρα τὴν οἰκογένεια καὶ τὸ ἄτομο. Ἡ πόλη δεοντολογικῶς καὶ οὐσιαστικῶς ὡς ὅλον προηγεῖται τοῦ μέρους, τοῦ ἀτόμου, ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξη καὶ νὰ νοηθῆ ἐκτὸς τῆς πόλεως ὡς μονώτης, γιατὶ τότε θὰ ἔπρεπε νὰ ὑπερβαίνη τὴν ἀνθρώπινη φύση ἤ νὰ ὑπολείπεται αὐτῆς“ θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι θεὸς ἤ θηρίον. Ἣ πόλη - κράτος στὴ φιλοσοφία τοῦ ̓Αριστοτέλους εἶναι ὁ φυσικὸς χῶρος, μέσα στὸν ὁποῖο ἐξελίσσεται καὶ ὁλοκληρώνεται ἐνεργείᾳ ὁ ἄνθρωπος κατὰ τὸ ἦθος καὶ τὸ πνεῦμα ̓ εἶναι κατ ̓ ἐπέκταση τὸ θερμοκήπιο, μέσα στὸ ὁποῖο φύεται καὶ ἀνθίζει ὁ ἑλληνικὸς ἀνθρωπι-. σμός. Ἢ πόλη ὡς ὅλον, ὡς ζωντανὸς ὀργανισμός, κατὰ τὸν ̓Αριστοτέλη, κινεῖται ἀπὸ τὴ φύση της πρὸς τὸν τελικὸ σκοπό, ποὺ εἶναι ἡ αὐτάρκεια καὶ ἡ εὐδαιμονία τῶν πολιτῶν. Μὲ τὴ θεωρία του περὶ τῆς φύσει καὶ ὄχι συνθήκῃ γενέσεως τῆς πόλεως ὑπογραμμίζει ὁ φιλόσοφος τὴν ἐσωτερική, ὀργανικὴ δομὴ καὶ ἑνότητα τοῦ κράτους. Ἡ πόλη - κράτος εἶναι, γι ̓ αὐτὸν, ἡ πολιτικὴ κοινωνία, ἡ κοινωνία, ὅπου ἐπικοινωνοῦν τὰ πνεύματα τῶν ἀνθρώπων καὶ δημιουργοῦν ἀπὸ κοινοῦ τὸν πολιτισμό. ̓Εὰν ἡ πόλη ὑπῆρχε κυρίως χάρη τοῦ κοινῇ συμφέῥροντος, δὲ θὰ διέφερε ἀπὸ τὴ συμμαχία, ἡ ὁποία συνήθως συνάπτεται γιὰ τὴ διατήρηση καὶ προώθηση ἀμοιβαίων συμφερόντων. Στὸν ̓Αριστοτέλη ὑπάρχει ἄμεση συνάφεια μεταξὺ ἠθικῆς καὶ πολιτικῆς. Ἣ πόλη, ὡς κοινωνία ἐλευθέρων ἀνθρώπων ἀποσκοπεῖ στὴν ἠθικὴ καὶ πνευματικὴ τελείῶση, στὸ εὖ ζῆν, ὅλων τῶν πολιτῶν, ποὺ ᾱποτελεῖ τὸν ὕψιστο σκοπὸ τῆς πολιτείας. Ἢ πολιτικὴ κατάσταση καὶ ἡ πολιτικὴ ἑξουσία ἔχει ὡς ἀποστολὴ γιὰ τὸ σύνολο τῶν πολιτῶν ὅ,τι ἡ ἠθικὴ γιὰ τὸ ἄτομο, δηλαδὴ τὸ ἄριστον, τὴν εὐδαιμονία, ἡ ὁποία νοεῖται ἀπὸ τὸ φιλόσοφο ὡς τελείῶση τοῦ ἤθους καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ ἀνθρώπου. Ἔτσι ὁ πολίτης ἀπηλλαγμένος ἀπὸ τὶς βιοτικὲς ἀνάγκες, γιὰ τὶς ὁποῖες φροντίζουν οἱ δοῦλοι, ὑψώνεται σὲ σφαῖρες ἐλευθέρου φρονήματος καὶ πνευματικῶν ἐνασχολήσεων ̓ προβαίνει σὲ πράξεις ὑπέροχες καὶ εὐγενεῖς, σύμφωνα μὲ τὸ ἰδεῶδες τῆς καλοκαγαθίας. Στὴ φιλοσοφία τοῦ Πλάτωνος καὶ τοῦ ̓Αριστοτέλους ὑπάρχει οὐσιαστικὴ σχέση μεταξὺ ἠθικῆς καὶ πολιτικῆς, ὄπως ἀκριβῶς στὴν πραγματικότητα μεταξὺ σπουδαίου, ἐναρέτου ἀνθρώπου, καὶ ἀγαθοῦ πολίτου. 'Ο ̓Αριστοτέλης διατηρεῖ ἀκόμη τὴν ἤδη ἀπὸ τὸν Πλάτωνα ὑπαγωγὴ τῆς ἠθικῆς στὴν πολιτική. Στὸν ̓Αριστοτέλη μάλιστα ἡ ἠθικὴ ἀποτελεῖ εἰδικὸ κλάδο τῆς πολιτικῆς. Καὶ οἱ δύο ὅμως, ἠθικὴ καὶ πολιτική, ἔχουν ἄμεση σχέση, γιατὶ ἡ ἠθικὴ τοῦ ̓Αριστοτέλους εἶναι πολιτική, δηλαδὴ κοινωνική, καὶ ἡ πολιτικὴ ἠθική. Κοινὸς σκοπὸς " Ὁ κ. Δημ. Ν, Κούτρας εἶναι μόνιμος ἐπίκουρος καθηγητὴς τῆς Φιλοσοφίας τοῦ λ1[ανεπι- στημίου ̓Αθηνῶν.