ΔΗΜ. Ν. ΚΟΥΤΡΑΣ3 Ἐξουσία καὶ παιδεία Ἢ σχέση ἐξουσίας καὶ παιδείας, δηλαδὴ πόλεως - κράτους καὶ παιδείας, εἶναι ἄμε- σης, κατὰ τὸν ᾿Αριστοτέλη, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὰ βιβλία Η᾽ καὶ Θ᾽ τῶν Πολιτικῶν του, ὅπου αὐτὸς νέος προγραμματίζει τὴν ἀρίστην πολιτείαν του. Ἣ παιδεία καὶ ἀγω- γὴ τοῦ ἐλεύθερου πολίτη εἶναι κατ᾽ ἀπο- κλειστικότητα ὑπόθεση τοῦ κράτους. Στὴ δημιουργία τῆς πολιτικῆς κοινω- νίας, τοῦ κράτους, ὁδηγεῖται ὁ ἄνθρωπος, κατὰ τὸν ᾿Αριστοτέλη, ἀπὸ τὴ φυσική ὁρ- μή, ἀπὸ τὴν ἔφεση γιὰ τὸ συζῆν, ποὺ τοῦ εἴ- ναι εὐχάριστο, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν ἀνάγκη (τὴ «χρεία») καὶ τὸ κοινῇ συμφέρον. Ἢ οὐ- σιαστικὴ αἰτία γενέσεως τῆς πόλεως - κρά- τοὺς εἶναι τὸ εὖ ζῆν καὶ τὸ εὖ πράττειν, ἡ εὐ- δαιμονία τῶν πολιτῶν. Ἣ εὐδαιμονία «--- ποὺ στὸν ᾿Αριστοτέλη νοεῖται ὡς ἠθικὴ καὶ πνευματικὴ τελείωση τοῦ ἀνθρώπου --- ὡς οὐσιαστικὴ αἰτία συστάσεως τῆς πόλεως - κράτους ὑπερτερεῖ τῆς γενετικῆς αἰτίας, τῆς χρείας, συγχρόνως δὲ παρέχει τὰ πρω- τεῖα στὴν πόλη - κράτος, ἐνῶ θέτει σὲ δεύ- τερη μοῖρα τὴν οἰκογένεια καὶ τὸ ἄτομο. Ἡ πόλη δεοντολογικῶς καὶ οὐσιαστι- κῶς ὡς ὅλον προηγεῖται τοῦ μέρους, τοῦ ἀ- τόμου, ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξη καὶ νὰ νοηθῆ ἐκτὸς τῆς πόλεως ὡς μονώτης, γιατὶ τότε θὰ ἔπρεπε νὰ ὑπερβαίνη τὴν ἀνθρώπι- νη φύση ἤ νὰ ὑπολείπεται αὐτῆς“ θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι θεὸς ἤ θηρίον. Ἣ πόλη - κράτος στὴ φιλοσοφία τοῦ ᾿Αριστοτέλους εἶναι ὁ φυσικὸς χῶρος, μέσα στὸν ὁποῖο ἐξελίσσε- ται καὶ ὁλοκληρώνεται ἐνεργείᾳ ὁ ἄνθρω- πος κατὰ τὸ ἦθος καὶ τὸ πνεῦμα᾽ εἶναι κατ᾽ ἐπέκταση τὸ θερμοκήπιο, μέσα στὸ ὁποῖο φύεται καὶ ἀνθίζει ὁ ἑλληνικὸς ἀνθρωπι-. σμός. Ἢ πόλη ὡς ὅλον, ὡς ζωντανὸς ὀργανι- σμός, κατὰ τὸν ᾿Αριστοτέλη, κινεῖται ἀπὸ τὴ φύση της πρὸς τὸν τελικὸ σκοπό, ποὺ εἶναι ἡ αὐτάρκεια καὶ ἡ εὐδαιμονία τῶν πο- λιτῶν. Μὲ τὴ θεωρία του περὶ τῆς φύσει καὶ κατὰ τὸν ᾿Αριστοτέλη ὄχι συνθήκῃ γενέσεως τῆς πόλεως ὑπο- γραμμίζει ὁ φιλόσοφος τὴν ἐσωτερική, ὀρ- γανικὴ δομὴ καὶ ἑνότητα τοῦ κράτους. Ἡ πόλη - κράτος εἶναι, γι᾿ αὐτὸν, ἡ πολιτικὴ κοινωνία, ἡ κοινωνία, ὅπου ἐπικοινωνοῦν τὰ πνεύματα τῶν ἀνθρώπων καὶ δημιουρ- γοῦν ἀπὸ κοινοῦ τὸν πολιτισμό. ᾿Εὰν ἡ πό- λη ὑπῆρχε κυρίως χάρη τοῦ κοινῇ συμφέ- ῥροντος, δὲ θὰ διέφερε ἀπὸ τὴ συμμαχία, ἡ ὁποία συνήθως συνάπτεται γιὰ τὴ διατήρη- ση καὶ προώθηση ἀμοιβαίων συμφερόντων. Στὸν ᾿Αριστοτέλη ὑπάρχει ἄμεση συνά- φεια μεταξὺ ἠθικῆς καὶ πολιτικῆς. Ἣ πό- λη, ὡς κοινωνία ἐλευθέρων ἀνθρώπων ἀπο- σκοπεῖ στὴν ἠθικὴ καὶ πνευματικὴ τελείῶ- ση, στὸ εὖ ζῆν, ὅλων τῶν πολιτῶν, ποὺ ᾱ- ποτελεῖ τὸν ὕψιστο σκοπὸ τῆς πολιτείας. Ἢ πολιτικὴ κατάσταση καὶ ἡ πολιτικὴ ἑ- ξουσία ἔχει ὡς ἀποστολὴ γιὰ τὸ σύνολο τῶν πολιτῶν ὅ,τι ἡ ἠθικὴ γιὰ τὸ ἄτομο, δη- λαδὴ τὸ ἄριστον, τὴν εὐδαιμονία, ἡ ὁποία νοεῖται ἀπὸ τὸ φιλόσοφο ὡς τελείῶση τοῦ ἤθους καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ ἀνθρώπου. Ἔτσι ὁ πολίτης ἀπηλλαγμένος ἀπὸ τὶς βιο- τικὲς ἀνάγκες, γιὰ τὶς ὁποῖες φροντίζουν οἱ δοῦλοι, ὑψώνεται σὲ σφαῖρες ἐλευθέρου φρονήματος καὶ πνευματικῶν ἐνασχολήσεων᾽ προβαίνει σὲ πράξεις ὑπέ- ροχες καὶ εὐγενεῖς, σύμφωνα μὲ τὸ ἰδεῶδες τῆς καλοκαγαθίας. Στὴ φιλοσοφία τοῦ Πλάτωνος καὶ τοῦ ᾿Αριστοτέλους ὑπάρχει οὐσιαστικὴ σχέση μεταξὺ ἠθικῆς καὶ πολιτικῆς, ὄπως ἀκρι- βῶς στὴν πραγματικότητα μεταξὺ σπου- δαίου, ἐναρέτου ἀνθρώπου, καὶ ἀγαθοῦ πο- λίτου. 'Ο ᾿Αριστοτέλης διατηρεῖ ἀκόμη τὴν ἤδη ἀπὸ τὸν Πλάτωνα ὑπαγωγὴ τῆς ἠθικῆς στὴν πολιτική. Στὸν ᾿Αριστοτέλη μάλιστα ἡ ἠθικὴ ἀποτελεῖ εἰδικὸ κλάδο τῆς πολιτι- κῆς. Καὶ οἱ δύο ὅμως, ἠθικὴ καὶ πολιτική, ἔχουν ἄμεση σχέση, γιατὶ ἡ ἠθικὴ τοῦ ᾿Αρι- στοτέλους εἶναι πολιτική, δηλαδὴ κοινωνι- κή, καὶ ἡ πολιτικὴ ἠθική. Κοινὸς σκοπὸς " Ὁ κ. Δημ. Ν, Κούτρας εἶναι μόνιμος ἐπίκουρος καθηγητὴς τῆς Φιλοσοφίας τοῦ λ1[ανεπι- στημίου ᾿Αθηνῶν.