ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Παιδεία καὶ Ἐκπαίδευση: Διαλογισμοὶ γιὰ τὴν κρίση τοῦ παρόντος Ἢ ὕπαρξη φωτισμένων ἀνθρώπων δὲν εἶναι ἕνα γεγονὸς ἁπλὸ καὶ πέρα γιὰ περα αυτονόητο στὴν ἱστορικὴ ἀκολουθία, ἀλλὰ προβάλλει κατὰ τρόπο δραματικὸ καὶ ἱστορικὰ κρίσιμο. Σὰν θέμα διαπραγμάτευσης, ποὺ ἅπτεται ἄμεσα καὶ κατὰ τρόπο καθοριστικὸ τοῦ ἱστορικοῦ ἀνθρώπου, ἡ ὑποστασιακὴ θεώρηση τοῦ θέματος τούτου δὲν ἐπιβάλλει τὶς ἐπιστημολογικὲς ἐκεῖνες ἐπιφυλάξεις ποὺ προβάλλονται στὴν ἐπιστημονικὴ συνείδηση, ἰδιαίτερα τὴν διάσταση στὸ ἀξιολογικὸ ἐπίπεδο τοῦ ὑποκειμένου ποὺ θεωρεῖ καὶ τοῦ ἀντικειμένου ποὺ ἐρευνᾶται. Στὸ κείμενο τοῦτο θὰ ἐξετάσουμε ἕνα ἀπὸ τοὺς κύριους παράγοντες ποὺ κάνει δυνατὴ τὴν ὕπαρξη φωτισμένων συνειδήσεων, τὴν παιδεία, σὲ μιὰν ἰδεατοτυπικήν ἀντιπαραβολὴ πρὸς τὴν ἐκπαίδευση καὶ τὰ παρεμφερῆ παιδαγωγικὰ μορφώματα, καὶ θὰ διερευνήσουμε τὴν συσχέτισή τους μὲ τοὺς τύπους τῶν ἐξουσιαστικῶν σχέσεων στὸ ἐπίπεδο τῆς πολιτικῆς, τῆς οἰκονομίας, τῆς θρησκείας κλπ., δηλαδὴ μὲ τὶς ἐπὶ μέρους θεσμικὲς ἀντικειμενικοποιήσεις τοῦ φαινομένου τῆς ἰσχύος στὴν πορεία τῆς ἱστορικῆς διεργασίας. Κάποτε, βέβαια, ἡ ἴδια ἡ ἐπιλογὴ καὶ ὁριοθέτηση ἑνὸς προβλήματὸς προδίδει κάποια πλάνη ἤ προσωπικὴν ἔφεση, ποὺ ἅπτεται τοῦ κύρους τῶν λογικῶν προτάσεων ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ διατυπωθοῦν. Εἶμαι ὑποχρεώμένος νὰ ὁμολογήσω κάποια προσωπικὴ δέσμευση μὲ τὸ θέμα ποὺ καταπιάνομαι. "Αν ἡ δυτικὴ ἀνθρωπότητα ἐγκαινίασε μὲ μύθους τὴν πρώτη της ἔκπληξη γιὰ τὸ θαῦμα τοῦ κόσμου καὶ κάποτε γιὰ τὸ θαῦμα τῆς ἴδιας τῆς ψυχῆς, ἡ σχέση της πρὸς τὸν μυθικὀ στοχασμὸ δὲν ἔμεινε ἀμετάβλητη καὶ πέρα γιὰ πέρα ἀναμφίβολη στὴν διαδοχὴ τῶν ἱστορικῶν αἰώνων. Σὲ ἀντίθεση πρὸς τὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, ὅπου ὁ μυθικὸς στοχασμὸς συμπορεύθηκε μὲ τὸ κριτικὸ λογικὸ πνεῦμα, ὁ νεώτερος δυτικὸς ἄνθρωπος ἐγκατέλειψε τοὺς μύθους ποὺ εἶχε μὲ τὴν προσχώρησή του στὸν χριστιανισμό. Ἐπιμένω σ ̓ αὐτὴν τὴν διάκριση, γιατὶ ὑπῆρξε καθοριστικἡὴ γιὰ τὴν μορφὴ τῆς παιδείας στὸν κλασσικὸ διαφωτισμό, ὅσο καὶ γιὰ τὴν μετακίνηση τῆς παιδείας πρὸς τὴν ὦφελιμιστικὴν ἀρχικὰ παιδεία καὶ ὕστερα πρὸς τὴν ἐκπαίδευση, πού, μὲ διάφορους βαθμοὺς ἔντασης, ἐμφανίσθηκε στὴν διαδοχὴ τῶν εὐρωπαϊκῶν αἰώνων. Ἣ ἐξέλιξη αὐτὴ ἦταν συνάρτηση τῶν θεσμικῶν ἱστορικῶν ἀντικειμενικοποιήσεων τοῦ καθολικοῦ ἐξουσιαστικοῦ φαινομένου στὸν μεσαιωνικὸ καὶ στὸν βυζαντινὸ κόσμο (ἐκκλησία), στὶς στρατιωτικές κατακτήσεις τῶν σταυροφόρων (μιλιταριστικὸ πνεῦμα), στὴν βιομηχανικὴ ἐπανάσταση (οἰκονομία) καὶ στὰ συνταγματικὰ πολιτεύματα σὰν συνέπεια τῆς θρησκευτικῆς μεταρρύθμισης (πολιτική), μέχρι τὴν σύγχρονη μαζικὴ κοινωνία καὶ τοὺς ἐφιαλτικοὺς ἐξουσιαστικοὺς ὁλοκληρωτισμούς, στηριζόμενους στὴν τεχνολογία καὶ στὴν ἰσοπέδωση τῶν ἱστορικῶν διαφοροποιήσεων. Οἱ ἐξουσιαστικοὶ αὐτοὶ διαφορισμοὶ δὲν ἐμφανίζονται μόνο σὰν ὁ δεσπόζων χαρακτήρας τῆς συνολικῆς κοινωνικῆς δομῆς, ἀλλὰ καὶ σὰν διαφοροποιήσεις τῶν ὑποσυστημάτων τῆς ἴδιας τῆς κοινωνικῆς δομῆς (ἀνάπτυξη αἱρέσεων, οἰκονομικῶν ἑταιρειῶν, πολιτικῶν κομμάτων, ὁ θεσμὸς τῆς στρατιωτικῆς ὀργάνωσης ἰδιαίτερα στηριζόμενος στὴν ὑποχρεωτικὴ στρατολόγηση κλπ.), ποὺ ὑπάρχουν σ ̓ ἕνα ἐπίλεπτο ἐπίπεδο ἐξισορρόπησης. Καμμιὰ ἴσως προσέγγιση στὴν ἔννοια τῆς παιδείας δὲν εἶναι περισσότερο καθοριστικὴ ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν ἐτυμολογία τῆς λέξεως. Παιδεία εἶναι ἡ διάσωση καὶ ἡ προαγωγὴ τῆς ἐλεύθερης «παιδικῆς ματιᾶς» στὴν θεώρηση τῆς οὐσίας τοῦ κόσμου, τῆς ζωῆς καὶ τῆς ἀλήθειας. Ἣ παιδεία δὲν συντρίβει τὴν παιδικότητα τῆς ἀνθρώπινης ματιᾶς, ἀλλὰ τὴν ἀνάγει στὴν σφαίρα τῆς οὐσιαστικῆς ἀνθρωπότητας. Τὸ παιδὶ εἶναι ὁ ἀγαπημένος τοῦ ὄντος,