ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Παιδεία καὶ Ἐκπαίδευση: Διαλογισμοὶ γιὰ τὴν κρίση τοῦ παρόντος Ἢ ὕπαρξη φωτισμένων ἀνθρώπων δὲν εἶναι ἕνα γεγονὸς ἁπλὸ καὶ πέρα γιὰ περα αυ- τονόητο στὴν ἱστορικὴ ἀκολουθία, ἀλλὰ προβάλλει κατὰ τρόπο δραματικὸ καὶ ἱστορικὰ κρίσιμο. Σὰν θέµα διαπραγμάτευσης, ποὺ ἅπτεται ἄμεσα καὶ κατὰ τρόπο καθοριστικὸ τοῦ ἱστορικοῦ ἀνθρώπου, ἡ ὑποστασιακὴ θεώρηση τοῦ θέµατος τούτου δὲν ἐπιβάλλει τὶς ἐπιστημολογικὲς ἐκεῖνες ἐπιφυλάξεις ποὺ προβάλλονται στὴν ἐπιστημονικὴ συνείδηση, ἰ- διαίτερα τὴν διάσταση στὸ ἀξιολογικὸ ἐπίπεδο τοῦ ὑποκειμένου ποὺ θεωρεῖ καὶ τοῦ ἀντι- κειµένου ποὺ ἐρευνᾶται. Στὸ κείµενο τοῦτο θὰ ἐξετάσουμε ἕνα ἀπὸ τοὺς κύριους παράγοντες ποὺ κάνει δυνα- τὴ τὴν ὕπαρξη φωτισμένων συνειδήσεων, τὴν παιδεία, σὲ μιὰν ἰδεατοτυπικήν ἀντιπαραβο- λὴ πρὸς τὴν ἐκπαίδευση καὶ τὰ παρεμφερῆ παιδαγωγικὰ μορφώματα, καὶ θὰ διερευνή- σουµε τὴν συσχέτισή τους μὲ τοὺς τύπους τῶν ἐξουσιαστικῶν σχέσεων στὸ ἐπίπεδο τῆς πολιτικῆς, τῆς οἰκονομίας, τῆς θρησκείας κλπ., δηλαδὴ μὲ τὶς ἐπὶ μέρους θεσμικὲς ἀντι- κειµενικοποιήσεις τοῦ φαινομένου τῆς ἰσχύος στὴν πορεία τῆς ἱστορικῆς διεργασίας. Κά- ποτε, βέβαια, ἡ ἴδια ἡ ἐπιλογὴ καὶ ὁριοθέτηση ἑνὸς προβλήματὸς προδίδει κάποια πλάνη ἤ προσωπικὴν ἔφεση, ποὺ ἅπτεται τοῦ κύρους τῶν λογικῶν προτάσεων ποὺ θὰ μποροῦ- σαν νὰ διατυπωθοῦν. Εἶμαι ὑποχρεώμένος νὰ ὁμολογήσω κάποια προσωπικὴ δέσμευση μὲ τὸ θέµα ποὺ καταπιάνοµαι. "Αν ἡ δυτικὴ ἀνθρωπότητα ἐγκαινίασε μὲ μύθους τὴν πρώτη της ἔκπληξη γιὰ τὸ θαῦ- μα τοῦ κόσμου καὶ κάποτε γιὰ τὸ θαῦμα τῆς ἴδιας τῆς ψυχῆς, ἡ σχέση της πρὸς τὸν μυθι- κὀ στοχασμὸ δὲν ἔμεινε ἀμετάβλητη καὶ πέρα γιὰ πέρα ἀναμφίβολη στὴν διαδοχὴ τῶν ἱ- στορικῶν αἰώνων. Σὲ ἀντίθεση πρὸς τὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, ὅπου ὁ μυθικὸς στοχασμὸς συμπορεύθηκε μὲ τὸ κριτικὸ λογικὸ πνεῦμα, ὁ νεώτερος δυτικὸς ἄνθρωπος ἐγκατέλειψε τοὺς μύθους ποὺ εἶχε μὲ τὴν προσχώρησή του στὸν χριστιανισμό. Ἐπιμένω σ᾽ αὐτὴν τὴν διάκριση, γιατὶ ὑπῆρξε καθοριστικἡὴ γιὰ τὴν μορφὴ τῆς παι- δείας στὸν κλασσικὸ διαφωτισµό, ὅσο καὶ γιὰ τὴν μετακίνηση τῆς παιδείας πρὸς τὴν ὦ- φελιμιστικὴν ἀρχικὰ παιδεία καὶ ὕστερα πρὸς τὴν ἐκπαίδευση, πού, μὲ διάφορους βαθ- μοὺς ἔντασης, ἐμφανίσθηκε στὴν διαδοχὴ τῶν εὐρωπαϊκῶν αἰώνων. Ἣ ἐξέλιξη αὐτὴ ἦταν συνάρτηση τῶν θεσμικῶν ἱστορικῶν ἀντικειμενικοποιήσεων τοῦ καθολικοῦ ἐξουσιαστι- κοῦ φαινομένου στὸν μεσαιωνικὸ καὶ στὸν βυζαντινὸ κόσμο (ἐκκλησία), στὶς στρατιωτι- κές κατακτήσεις τῶν σταυροφόρων (μιλιταριστικὸ πνεῦμα), στὴν βιομηχανικὴ ἐπανά- σταση (οἰκονομία) καὶ στὰ συνταγματικὰ πολιτεύματα σὰν συνέπεια τῆς θρησκευτικῆς μεταρρύθμισης (πολιτική), µέχρι τὴν σύγχρονη μαζικὴ κοινωνία καὶ τοὺς ἐφιαλτικοὺς ἐ- ξουσιαστικοὺς ὁλοκληρωτισμούς, στηριζόµενους στὴν τεχνολογία καὶ στὴν ἰσοπέδωση τῶν ἱστορικῶν διαφοροποιήσεων. Οἱ ἐξουσιαστικοὶ αὐτοὶ διαφορισμοὶ δὲν ἐμφανίζονται µόνο σὰν ὁ δεσπόζων χαρακτήρας τῆς συνολικῆς κοινωνικῆς δομῆς, ἀλλὰ καὶ σὰν δια- φοροποιήσεις τῶν ὑποσυστημάτων τῆς ἴδιας τῆς κοινωνικῆς δομῆς (ἀνάπτυξη αἱρέσεων, οἰκονομικῶν ἑταιρειῶν, πολιτικῶν κομμάτων, ὁ θεσμὸς τῆς στρατιωτικῆς ὀργάνωσης ἰ- διαίτερα στηριζόμενος στὴν ὑποχρεωτικὴ στρατολόγηση κλπ.), ποὺ ὑπάρχουν σ᾽ ἕνα ἐπί- λεπτο ἐπίπεδο ἐξισορρόπησης. Καμμιὰ ἴσως προσέγγιση στὴν ἔννοια τῆς παιδείας δὲν εἶναι περισσότερο καθοριστι- κὴ ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν ἐτυμολογία τῆς λέξεως. Παιδεία εἶναι ἡ διάσωση καὶ ἡ προαγωγὴ τῆς ἐλεύθερης «παιδικῆς ματιᾶς» στὴν θεώρηση τῆς οὐσίας τοῦ κόσμου, τῆς ζωῆς καὶ τῆς ἀ- λήθειας. Ἣ παιδεία δὲν συντρίβει τὴν παιδικότητα τῆς ἀνθρώπινης ματιᾶς, ἀλλὰ τὴν ἀνά- γει στὴν σφαίρα τῆς οὐσιαστικῆς ἀνθρωπότητας. Τὸ παιδὶ εἶναι ὁ ἀγαπημένος τοῦ ὄντος,