ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Γ. ΡΟΖΟΣ Δομὲς καὶ ἰδιομορφίες τῆς Παιδείας στὰ χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας Δεινὸ πλῆγμα γιὰ τὸ γένος ἡ ὑποδούλωσή του στὸν ἄξεστο καὶ ἀλλόφυλο δυνάστη. ̓Ακόμα ὅμως δεινότερες ἦταν οἱ συνέπειες στὸ χῶρο τῆς παιδείας. Κάθε πνευματικὴ ἀναλαμπὴ ἐξαφανίσθηκε καὶ τὸ σκοτάδι τῆς πιὸ σκοτεινῆς ἀμάθειας ἁπλώθηκε παντοῦ. Λίγο ἀκόμα καὶ τὸ φῶς τοῦ πολιτισμοῦ θὰ ἔσβηνε ὁλότελα καὶ ὁ ἑλληνισμός, ὡς πολιτιστικὴ ἰδιαιτερότητα, θὰ περνοῦσε στὴν ἀνυπαρξία, μὲ ἄμεση συνέπεια τὴν ὁλοκληρωτική του ἀφομοίωση ἀπὸ τὸν κατακτητή. Ὡστόσο, ἀμέσως μετὰ τὸ πρῶτο ξάφνιασμμα καὶ τὴν ὀδυνηρὴ συνειδητοποίηση τῆς τραγικῆς κατάπτωσης, τὸ γένος ἄρχισε νὰ συνέρχεται. Οἱ λίγοι φωτισμένοι ποὺ εἶχαν ἀπομείνει, κυρίως ἱεράρχες καὶ κληρικοί, ἀνέλαβαν τὸ δύσκολο ἔργο νὰ συντηρήσουν τὸ φῶς τῆς ἑλληνικότητας στὰ πνεύματα τῶν ὑποδούλων, ποὺ τᾶχε σκοτίσει ἡ ἀμάθεια, ἡ ἄγνοια καὶ ἡ ἀδιαφορία. Δὲν εἶνα τυχαῖο, πὼς ἀπὸ τὸ δεύτερο ἔτος τῆς δουλείας, τὸ 1454, ὁ Πατριάρχης Γεννάδιος ἵδρυσε τὴν Πατριαρχικὴ Σχολὴ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἐνῶ, τὴν ἴδια ἐποχή, δειλὰ ἀρχίζουν νὰ διδάσκονται τὰ ἑλληνικὰ στὰ παιδιὰ τῶν εὐπόρων οἰκογενειῶν()). Βέβαια δὲν μπορεῖ, ἀκόμα, νὰ γίνει λόγος γιὰ ἀνώτερες φιλοσοφικὲς καὶ ἐπιστημονικὲς σπουδές. Ἐκεῖνο ὅμως ποὺ περισσότερο, ἐδῶ, μᾶς ἐνδιαφέρει εἶναι ἡ ἀλλαγὴ στὴν ὀργάνωση καὶ τὸ περιεχόμενο τῆς παιδείας, ποὺ παρατηρήθηκε στὰ σκοτεινὰ ἐκεῖνα χρόνια. Ὅσο ποτὲ ἄλλοτε ἡ Παιδεία ἔγινε τώρα ἐξάρτημα καὶ παρακολούθημα τῆς Ἐκκλησίας. Τὰ περισσότερα ἀνώτερα σχολεῖα ἦταν σαφῶς ἐκκλησιαστικά. Τὰ περισσότερα μαθήματα ἦταν θεολογικὰ καὶ χριστιανικά. Στὴν πλειοψηφία τους οἱ δάσκαλοι ἦταν κληρικοὶ καὶ ἱερωμένοι. Ὅσο τὰ χρόνια περνοῦσαν αὔξαιναν καὶ οἱ ἀνάγκες γιὰ νέα σχολεῖα, καὶ μιὰ παιδεία πιὸ εὐρύτερη, ποὺ νὰ καλύπτει ὅλα τὰ πεδία τῶν γνώσεων. Οἱ νέεςς ἀνακαλύψεις στὸ χῶρο τῶν θετικῶν ἐπιστη- μῶν, ἡ διάδοση τῶν μαθηματικῶν καὶ τῆς φυσικῆς, τῆς ἀστρονομίας καὶ τῆς χημείας, τὸ πνεῦμα τοῦ ὀρθολογισμοῦ καὶ τοῦ διαφωτισμοῦ, ποὺ ἀναστάτωσε τὰ πνεύματα, ἀπὸ τὰ τέλη κι ὅλας τοῦ 17ου αἰώνα, δημιούργησαν νέες ἀνάγκες. Οἱ φιλομαθεῖς καὶ οἱ φιλοπρόοδοι νέοι ζητοῦσαν κάτι πολὺ περισσότερη ἀπὸ ὅσα στοιχειώδη καὶ ἐπουσιώδη τοὺς προσφέρονταν ὡς τότε. Δυστυχῶς ὅμως τ ̓ ἀνοίγματα φωτισμένων δασκάλων, ὅπως τοῦ Βενιαμίν τοῦ Λέσβιου ἤ τοῦ Εὐγένιου Βούλγαρη, πρὸς τὶς φυσικὲς ἐπιστῆμες ἀποτελοῦσαν τὶς ἐξαιρέσεις. Κατὰ κανόνα, ὅπως μᾶς λέγει ὁ ἄλλος μεγάλος τῆς ἐποχῆς δάσκαλος, ἀληθινὰ φωτισμένος πατριώτης, ὁ ̓Αθαν. Ψαλίδας, «... ὅλοι σχεδὸν οἱ διδάσκαλοιτοῦ Γένους μας εἶναι δασκαλάκια, τὰ ὁποῖα, ἤτοι μεταφράζοντα καμμιά γραμματικίτζαν ἢ διδάσκοντα τὸ «τύπτειν» καὶ τὸ ἐκ τρίτου καὶ ἐκ τέταρτου τοῦ Γαζῆ ἢ συγγράφοντα τρεῖς τέσσαρας στίχους ποιητικούς, νομίζουν ὅτι ἔκαμαν μεγάλον τι εἰς τὸ κοινό...»/”. Δὲν ἔλειπαν μόνο οἱ φωτισμένοι καὶ ἱκανοὶ δάσκαλοι ἀλλὰ καὶ οἱ φωτισμένοι μὲ εὐρύτητα πνεύματος. Τὸ χειρότερο ὅμως ἦταν ἡ δυσμένεια καὶ ἡ δυσπιστία τῆς Ἐκκλησίας ἀπέναντι στὸν ἐκσυγχρονισμὸ καὶ τὴν ἀνανέωση, τὸν ἐμπλουτισμὸ τῶν μαθημάτων καὶ τὶς νέες ἰδέες. Ἣ «θύραθεν παιδεία» ἀντιμετωπίζονταν μὲ φόβο καὶ καχυποψία, ὅπως καὶ ἡ νέα ἑλληνικὴ γλώσσα, ἡ δημώδης, ποὺ ἀναπτύχθηκε ἀκριβῶς αὐτὰ. τὰ χρόνια. ̓Αδιαφορώντας γιὰ τὴν ὕπαρξή τους μοναχοὶ καὶ κληρικοὶ δίδασκαν τοὺς λιγοστοὺς μαθητές τους τὴν ἑλληνικὴ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ Ψαλτηρίου στοὺς νάρθηκες τῶν ἐκκλησιῶν ἀκολουθώντας πρωτόγονες παιδαγωγικὲς μεθόδους. "Παράλληλα ἀρχίζουν νὰ κάνουν τὴν ἐμφάνισή τους ἀνώτερες σχολὲς τόσο στὰ Νησιὰ ὅσο καὶ στὸν κυρίως ἑλληνικὸ χῶρο καὶ τὴν ̓Ανατολή, ὅπου τὰ μαθήματα εἶναι περισσότερα, τὸ ἐπίπεδο σπουδῶν ὑψηλότερο καὶ οἱ διδάσκοντες ἄξιοι τοῦ ὀνόμα-