ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Γ. ΡΟΖΟΣ Δομὲς καὶ ἰδιομορφίες τῆς Παιδείας στὰ χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας Δεινὸ πλῆγμα γιὰ τὸ γένος ἡ ὑποδούλω- σή του στὸν ἄξεστο καὶ ἀλλόφυλο δυνά- στη. ᾿Ακόμα ὅμως δεινότερες ἦταν οἱ συνέ- πειες στὸ χῶρο τῆς παιδείας. Κάθε πνευµα- τικὴ ἀναλαμπὴ ἐξαφανίσθηκε καὶ τὸ σκο- τάδι τῆς πιὸ σκοτεινῆς ἀμάθειας ἁπλώθηκε παντοῦ. Λίγο ἀκόμα καὶ τὸ φῶς τοῦ πολιτι- σμοῦ θὰ ἔσβηνε ὁλότελα καὶ ὁ ἑλληνισμός, ὡς πολιτιστικὴ ἰδιαιτερότητα, θὰ περνοῦσε στὴν ἀνυπαρξία, μὲ ἄμεση συνέπεια τὴν ὁ- λοκληρωτική του ἀφομοίωση ἀπὸ τὸν κα- τακτητή. Ὡστόσο, ἀμέσως μετὰ τὸ πρῶτο ξάφνιασμµα καὶ τὴν ὀδυνηρὴ συνειδητοποί- ηση τῆς τραγικῆς κατάπτωσης, τὸ γένος ἄρχισε νὰ συνέρχεται. Οἱ λίγοι φωτισμένοι ποὺ εἶχαν ἀπομείνει, κυρίως ἱεράρχες καὶ κληρικοί, ἀνέλαβαν τὸ δύσκολο ἔργο νὰ συντηρήσουν τὸ φῶς τῆς ἑλληνικότητας στὰ πνεύματα τῶν ὑποδούλων, ποὺ τᾶχε σκοτίσει ἡ ἀμάθεια, ἡ ἄγνοια καὶ ἡ ἀδιαφο- ρία. Δὲν εἶνα τυχαῖο, πὼς ἀπὸ τὸ δεύτερο ἔτος τῆς δουλείας, τὸ 1454, ὁ Πατριάρχης Γεννάδιος ἵδρυσε τὴν Πατριαρχικὴ Σχολὴ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἐνῶ, τὴν ἴδια ἐ- ποχή, δειλὰ ἀρχίζουν νὰ διδάσκονται τὰ ἑλληνικὰ στὰ παιδιὰ τῶν εὐπόρων οἰκογε- νειῶν()). Βέβαια δὲν μπορεῖ, ἀκόμα, νὰ γίνει λό- γος γιὰ ἀνώτερες φιλοσοφικὲς καὶ ἐπιστη- μονικὲς σπουδές. Ἐκεῖνο ὅμως ποὺ περισ- σότερο, ἐδῶ, μᾶς ἐνδιαφέρει εἶναι ἡ ἀλλα- γὴ στὴν ὀργάνωση καὶ τὸ περιεχόμενο τῆς παιδείας, ποὺ παρατηρήθηκε στὰ σκοτεινὰ ἐκεῖνα χρόνια. Ὅσο ποτὲ ἄλλοτε ἡ Παι- δεία ἔγινε τώρα ἐξάρτημα καὶ παρακολού- θημα τῆς Ἐκκλησίας. Τὰ περισσότερα ἀ- νώτερα σχολεῖα ἦταν σαφῶς ἐκκλησιαστι- κά. Τὰ περισσότερα μαθήματα ἦταν θεο- λογικὰ καὶ χριστιανικά. Στὴν πλειοψηφία τους οἱ δάσκαλοι ἦταν κληρικοὶ καὶ ἱερω- μένοι. Ὅσο τὰ χρόνια περνοῦσαν αὔξαι- ναν καὶ οἱ ἀνάγκες γιὰ νέα σχολεῖα, καὶ μιὰ παιδεία πιὸ εὐρύτερη, ποὺ νὰ καλύπτει ὅλα τὰ πεδία τῶν γνώσεων. Οἱ νέεςς ἀνα- καλύψεις στὸ χῶρο τῶν θετικῶν ἐπιστη- μῶν, ἡ διάδοση τῶν μαθηματικῶν καὶ τῆς φυσικῆς, τῆς ἀστρονομίας καὶ τῆς χη- μείας, τὸ πνεῦμα τοῦ ὀρθολογισμοῦ καὶ τοῦ διαφωτισμοῦ, ποὺ ἀναστάτωσε τὰ πνεύμα- τα, ἀπὸ τὰ τέλη κι ὅλας τοῦ 17ου αἰώνα, δημιούργησαν νέες ἀνάγκες. Οἱ φιλομαθεῖς καὶ οἱ φιλοπρόοδοι νέοι ζητοῦσαν κάτι πο- λὺ περισσότερη ἀπὸ ὅσα στοιχειώδη καὶ ἐ- πουσιώδη τοὺς προσφέρονταν ὡς τότε. Δυστυχῶς ὅμως τ᾽ ἀνοίγματα φωτισμέ- νων δασκάλων, ὅπως τοῦ Βενιαμίν τοῦ Λέ- σβιου ἤ τοῦ Εὐγένιου Βούλγαρη, πρὸς τὶς φυσικὲς ἐπιστῆμες ἀποτελοῦσαν τὶς ἐξαι- ρέσεις. Κατὰ κανόνα, ὅπως μᾶς λέγει ὁ ἄλ- λος μεγάλος τῆς ἐποχῆς δάσκαλος, ἀληθι- νὰ φωτισμένος πατριώτης, ὁ ᾿Αθαν. Ψαλί- δας, «... ὅλοι σχεδὸν οἱ διδάσκαλοιτοῦ Γέ- νους µας εἶναι δασκαλάκια, τὰ ὁποῖα, ἤτοι µεταφράζοντα καμμιά γραμματικίτζαν ἢ δι- δάσκοντα τὸ «τύπτειν» καὶ τὸ ἐκ τρίτου καὶ ἐκ τέταρτου τοῦ Γαζῆ ἢ συγγράφοντα τρεῖς - τέσσαρας στίχους ποιητικούς, νομίζουν ὅτι ἔκαμαν μεγάλον τι εἰς τὸ κοινό...»/”. Δὲν ἔ- λειπαν μόνο οἱ φωτισμένοι καὶ ἱκανοὶ δά- σκαλοι ἀλλὰ καὶ οἱ φωτισμένοι μὲ εὐρύτη- τα πνεύματος. Τὸ χειρότερο ὅμως ἦταν ἡ δυσμένεια καὶ ἡ δυσπιστία τῆς Ἐκκλησίας ἀπέναντι στὸν ἐκσυγχρονισμὸ καὶ τὴν ἀνα- νέωση, τὸν ἐμπλουτισμὸ τῶν μαθημάτων καὶ τὶς νέες ἰδέες. Ἣ «θύραθεν παιδεία» ἀντιμετωπίζονταν μὲ φόβο καὶ καχυποψία, ὅπως καὶ ἡ νέα ἑλληνικὴ γλώσσα, ἡ δημώ- δης, ποὺ ἀναπτύχθηκε ἀκριβῶς αὐτὰ. τὰ χρόνια. ᾿Αδιαφορώντας γιὰ τὴν ὕπαρξή τους μοναχοὶ καὶ κληρικοὶ δίδασκαν τοὺς λιγοστοὺς µαθητές τους τὴν ἑλληνικὴ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ Ψαλτηρίου στοὺς νάρ- θηκες τῶν ἐκκλησιῶν ἀκολουθώντας πρω- τόγονες παιδαγωγικὲς μεθόδους. "Παράλληλα ἀρχίζουν νὰ κάνουν τὴν ἐμ- φάνισή τους ἀνώτερες σχολὲς τόσο στὰ Νησιὰ ὅσο καὶ στὸν κυρίως ἑλληνικὸ χῶρο καὶ τὴν ᾿Ανατολή, ὅπου τὰ μαθήματα εἶναι περισσότερα, τὸ ἐπίπεδο σπουδῶν ὑψηλό- τερο καὶ οἱ διδάσκοντες ἄξιοι τοῦ ὀνόμα-