ΣΠΥΡΟΣ ΝΟΝΙΚΑΣ Τὰ οἰκονομικὰ μιᾶς ἐλεύθερης Παιδείας Εὐθὺς ἐξαρχῆς μπορῶ νὰ πῶ, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀξιόλογο θέµα οἰκονομικῶν καὶ χρηματοδοτήσεως τῆς ἐλεύθερης παιδείας. "Οχι µόνο γιατὶ ἡ ἐλεύθερη παιδεία στοχεύ- ει στὴν συνειδησιακἡ ὁλοκλήρωση καὶ ἀτομικὴ ἀκεραίωση τοῦ ἀνθρώπου, ὅπου τὰ οἱ- κονομικὰ δὲν ἔχουν θέση, ἀλλὰ καὶ γιατὶ ἱστορικὰ ἡ ἐλεύθερη παιδεία ποτὲ δὲν συσχε- τίστηκε μὲ δίδακτρα, μισθοὺς καὶ ἐπενδύσεις. Στὴν ᾽Ακαδημία τοῦ Πλάτωνος οὔτε ὁ Πλάτωνας, ὁ Ἰσοκράτης καὶ οἱ ἄλλοι διδάσκαλοι εἰσέπρατταν μισθό, οὔτε ὁ ᾿Αριστο- τέλης πλήρωνε δίδακτρα στὸν Πλάτωνα. Κι ὅταν ὁ ᾿Αριστοτέλης ἀργότερα ἵδρυσε τὸ «Λύκειο» στὸν Ἴλισό, τὸ ἴδιο ἔκανε, καθὼς καὶ οἱ διάδοχοίτου Θεόφραστος, Στράτων κλπ. ᾿Αλλὰ καὶ μυθολογικἀ νὰ τὸ πάρουμε τὸ πράγμα, ὅπως στὴν περίπτωση τοῦ σο- φοῦ Κενταύρου διδάσκαλου Χείρωνος, τὸ ὅλο σύστημα τῆς ἐλεύθερης παιδείας διδά- σκονταν ἐκτὸς μηχανισμοῦ τιμῶν καὶ χρήματος, σὰν «ἐλεύθερο ἀγαθό», ἄς ποῦμε ὅ- πως ὁ ἀέρας, ὁ ὁποῖος ἀκριβῶς λόγω τῆς τεραστίας καὶ ἀναντικατάσταης ἀξίας ποὺ ἔχει γιὰ τὴν ζωὴ καὶ τὸν ἄνθρωπο δὲν ἔχει τιμή. Οὔτε ἀγοράζεται, οὔτε πουλιέται. Εἶναι ἐλεύθερος. Ἢ ἐλεύθερη παιδεία εἶναι ἀπελευθερωμένη ἀπὸ τὴν παγίδα τοῦ οἰκονομισμοῦ, για- τὶ τὸ περιεχόμενό της δὲν ἔχει σχέση μὲ προσπόριση οἰκονομικῶν ὠφελειῶν καὶ σκο- πούς. Ἣ ἐλεύθερη παιδεία δὲν ἐκπαιδεύει ἐπαγγελματίες, ὅπως λ.χ. γιατρούς, δασκά- λους, φαρμακοποιούς, δικηγόρους, μηχανικούς, οἰκονομολόγους, οἱ ὁποῖοι ἐπιδιώ- κοὺν νὰ ζήσουν ἀπὸ τὴν ἐπαγγελματικὴ ἐκπαίδευση. Εἶναι τὸ σταθερὰ ὑπάρχον καὶ διαρκῶς ἐμπλουτιζόμενο καὶ ἀνανεούμενο, μέσα ἀπὸ τὴν ἀναζήτηση, πλαίσιο τοῦ ἀν- θρώπινου βίου. Εἶναι ἡ ἀπαραίτητη συνθήκη γιὰ τὴν ἀξιοποίηση καὶ καλὴ λειτουργία τοῦ ἐπαγγέλματος. Γιατὶ ἕνας ἐπαγγελματίας ποὺ στερεῖται παιδείας εἶναι ἕνας ἀνε- παρκής, ἀτελὴς καὶ τελικὰ κακὸς ἐπαγγελματίας. Καὶ πηγαίνοντας λίγο παραπέρα θὰ προσθέσω, ὅτι πρόκειται γιὰ ἄτομο μὲ περιωρισμένη ἐλευθερία, ποὺ πορεύεται στὰ σκοτεινὰ καὶ μοιραίως ἔξω ἀπὸ τὸν δρόμο τῆς ἀλήθειας και τῆς δημοκρατίας. Κάνοντας τὴν σαφῆ διάκριση ἀνάμεσα στὴν ἐκπαίδευση καὶ τὴν παιδεία ἀλλὰ καὶ τὴν θεμελιακὴ συμπληρωματικότητα τῆς δεύτερης ἐπὶ τῆς πρώτης, χρειάζεται νὰ πῶ, ὅτι τὸ περιεχόµενο τῆς παιδείας, ὡς φιλοσοφία, μαθηματικά, λογοτεχνία, ἀστρονο- µία, φυσική, μουσική, ρητορική, ποίηση, ἱστορία, θέατρο, κοινωνιολογία, Ψυχολογία, γεωγραφία, λαογραφία, ἀνθρωπολογία, πολιτική, οἰκονομία, ἀρχιτεκτονική κ.λ.π., δὲν ἀπολήγει σὲ ἐπαγγελματικὴ μόρφωση ἀλλὰ σὲ πνευματικὴ ἀπελευθέρωση τοῦ ἀτό- µου, τὸ ὁποῖο µέσα ἀπὸ τὶς στερεὲς βάσεις τῆς πολυδιάστατης παιδείας μπορεῖ νὰ δεῖ μὲ καθαρὴ καὶ ἐμβριθῆ ματιὰ τὰ γεγονότα τῆς ζωῆς (ἄδηλα καὶ φανερά), ἀνακαλύ- πτοντας κάθε φορὰ τὴν ἀλήθεια γιὰ τὸν ἑαυτό του. Καὶ γιὰ παράδειγµα ἀναφέρω τὸν Πυθαγόρα, ποὺ μετέτρεψε τὴν γνώση γύρω ἀπὸ τὴν γεωμετρία σὲ μιὰ μορφὴ ἐλεύθερης παιδείας. Σήµερα γιὰ τὴν ἐκπαίδευση (δημοτική, μέση, ἀνωτέρα) δαπανᾶται τὸ 1150 περί- που τοῦ κρατικοῦ προὐπολογισμοῦ, δηλ. γύρω στὶς 100.000 δραχμὲς κατὰ ἐκπαιδευό- µενο (1.700.000 περίπου µαθητές, σπουδαστὲς καὶ φοιτητές). Τὸ ποσὸ εἶναι ἱλιγγιῶδες γιὰ τὰ ἑλληνικὰ δεδοµένα (χωρὶς νὰ λογαριάσω τὴν δαπάνη τῆς ἰδιωτικῆς ἐκπαίδευ- σης, σπουδὲς ἐξωτερικοῦ κλπ.), καὶ γίνεται ἀκόμη πιὸ ἰλιγγιῶδες, ἄν ἀναλογιστεῖ κα- νεὶς τὸ μικρὸ ἀντίκρυσμα ποὺ ἔχει σὲ ἐκπαιδευτικὸ περιεχόµενο καὶ μάθηση ἡ ὑπέρογ- κη δαπάνη. Καὶ ὄχι µόνο αὐτό. Ὅταν πρὸ 2θ0ετίας περίπου ἡ δαπάνη γιὰ τὴν ἐκπαίδευ- ση ἀπορροφοῦσε ἐλάχιστα χρήματα σὲ σύγκριση μὲ τὰ σημερινὰ δεδοµένα, δὲν πι- στεύω ὅτι ποιοτικὰ ὑστεροῦσε τῆς σημερινῆς. ᾽Αλλὰ αὐτὰ συμβαίνουν, γιατὶ μιλᾶμε