ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ Οἱ χαρακτῆρες τῆς ἐπιστημονικῆς σκέψης Ον θέλουμε νὰ δώσουμε ἰδιαίτερο κῦρος σὲ κατηγορήματα ἤ προτάσεις, ποὺ ἀναφέρονται σὲ κοινωνικὰ ἤ φυσικὰ συμβάντα, ἰσχυριζόμαστε, πὼς εἶναι συμπεράσματα ἤ παρατηρήσεις τῆς ἐπιστημονικῆς σκέψης, δηλαδὴ μιᾶς μορφῆς ἀντίληψης τοῦ κόσμου, ποὺ ξεχωρίζει ἀπὸ κάθε ἄλλη καὶ τῆς ὁποίας τὸ κῦρος ἔχει τὴ μέγιστη δυνατὴ ἕκταση στὴν αὐστηρῶς ὀρθολογιστικὴ νόηση. ̓Αμέσως γεννιοῦνται τὰ ἐρωτήματα: Ποιοὶ εἶναι οἱ χαρακτῆρες τῆς ἐπιστημονικῆς θεώρησης, ποὺ τὴν διαφοροποιοῦν ἀπὸ κάθε ἄλλη; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ τοὺς ἀναγνωρίσουμε; Τί εἶναι ἐκεῖνο, ποὺ ἐπιβάλλει τὴν ἐπιστημονικὴ σκέψη καὶ δημιουργεῖ τὸ μεγάλο κῦρος της; Ποιὲς εἶναι οἱ ἀδυναμίες της; Κτλ. Στὰ παραπάνω ἐρωτήματα θὰ ἀναζητήσουμε ἀπαντήσεις, χωρὶς νὰ μποροῦμε νὰ εἴμαστε ἀπόλυτοι, γιατὶ αὐτοῦ τοῦ εἴδους τὰ ἐρωτήματα συνθέτουν τὸ πρόβλημα τῆς δυνατότητας γιὰ τὴ γνώση. ἐπιστημονικὴ σκέψη χαρακτηρίζεται ἀπὸ δύο εἴδη, τὴν παραγωγικὴ καὶ τὴν ἐπαγωγική. Στὴν μὲν πρώτη κυριαρχεῖ ἡ λογικὴ κατασκευή, στὴ δὲ δεύτερη λειτουργεῖ ἡ ἀρχὴ τῆς ἐπαγωγῆς τῶν ὁμοίων πραγμάτων ἤ ἀναλόγων φαινομένων στὴν ἴδια τάξη, δηλαδὴ μποροῦμε νὰ ποῦμε, πὼς ἡ ἐπιστήμη κυριαρχεῖται ἀπὸ τὴν σύνθεση λογικῶν σχημάτων καὶ τὴν ταξινόμηση φαινομένων. Ἡ ἀνάπτυξη μιᾶς ἐπιστημονικῆς θεωρίας γίνεται μὲ τὴν παραγωγικὴ σκέψη, δηλαδὴ ὁ ἐμπνευσμένος ἐρευνητὴς ἐπινοεῖ τὴν ἀξιωματικὴ θεμελίωσή της καὶ στὴ συνέχεια μὲ τὴν βοήθεια τοῦ λογικοῦ ὀργάνου, τὸ ὁποῖο ἐξασφαλίζει τὴν συνέπεια ὑπόθεσης καὶ συμπεράσματος, κτίζει νοητικὸ οἰκοδόμημα, ποὺ προσφέρει λογικὸ σχῆμα στὰ φαινόμενα. Ἢ παραγωγικὴ σκέψη εἶναι φὸ προϊὸν τῆς λογικῆς καὶ γενικότερα τῆς νόησης, μὲ τὸ ὁποῖο ἐπενδύεται ἡ παρατήρηση ἤ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ πειράματος, γιὰ νὰ ἐξασφαλίσουν τὴν παραδοχὴ καὶ τὸ κῦρος τους. Πειραματικὰ ἀποτελέσματα, ποὺ δὲν καλύπτονται ἀπὸ τὴ θεωρία, περνοῦν σὰν ἀσήμαντα ἤ προετοιμάζουν τὴν ἀκύρωση τῆς κατέστημένης θεωρίας. Π.χ., τὰ πειράματα καὶ οἱ παρατηρήσεις τοῦ Γαλιλαίου κλόνισαν τὴ φυσικὴ θεωρία τοῦ ̓Αριστοτέλη, ἐνῶ συγχρόνως ἄνοιξαν τὸ δρόμο γιὰ τὴ μηχανικὴ τοῦ Νεύτωνα. Ἡ ἀπόδειξη ἐξασφαλίζει τὴ λογικὴ συνέπεια στὴ θεωρία, ἡ ὁποία ἑρμηνεύει τὸ φαινόμενο, χωρὶς νὰ εἶναι βέβαιο, πὼς ἀποκαλύπτει τὸ ἀντικείμενο. Π.χ. οἱ θεωρίες τοῦ Πτολεμαίου, τοῦ Νεύτῶνα καὶ τοῦ ̓Αινστάιν εἶναι ἐξίσου ἐπιστημονικὲς καὶ ἐπαληθεύονται ἀπὸ τὴν παβατήρηση γιὰ τὸ χρόνο ποὺ προσέφεραν παραδεκτὸ κοσμοείδωλο. Ἔτσι ἡ μία ἀντικατέστησε τὴν ἄλλη, ὅταν ἦταν τόσο τελειοποιημένη, ὥστε ἡ λογική της ἐπένδυση νὰ ἐκτείνεται σὲ ὅλες τὶς γνωστὲς κατηγορίες φαινομένων, τὶς ὁποῖες ἡ ἄλλη ἀδυνατοῦσε νὰ ἐξηγήση. Στὴν ἐπιστήμη ἐπεκράτησαν διάφορες ἀρχές, οἱ ὁποῖες διαμόρφωσαν τὴν πορεία της, γιαυτό, προτοῦ προχωρήσουμε σὲ γενικὲς παρατηρήσεις γιὰ τὴν ἐξέλιξη τῆς ἐπιστήμης, πρέπει νὰ προσδιορίσουμε ὅσο τὸ δυνατὸν καλύτερα τὶς βασικὲς ἀρχὲς τῆς ἐπιστημονικῆς σκέψης: {) ̓Αρχὴ τῆς νομοτέλειας: Τὰ γεγονότα ἀκολουθοῦν ὁρισμένους νόμους, γιαυτὸ καὶ ἀνάλογα γεγονότα θὰ πρέπει νὰ ὑπακούουν στοὺς ἴδιους νόμους. Συγκεκριμένα, ἄν παρατηρήσουμε μιὰ σειρὰ γεγονότων, τότε μὲ τὴν ἐπαγωγικὴ σκέψη ἤ μέθοδο προσπαθοῦμε νὰ διατυπώσουμε ἕνα γενικὸ κανόνα ἤ νόμο, ποὺ νὰ ἐκφράζει σὰν μερικὲς περιπτώσεις τὰ γεγονότα τῆς σειρᾶς. Κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο, ἄν ἔχουμε μιὰ σειρὰ κανόνων ἤ νόμων, προσπαθοῦμε νὰ βροῦμε ἕνα γενικότερο νόμο, ὁ ὁποῖος νὰ περιλαμβάνει τοὺς προηγούμενους νόμους σὰν ἐῑδικὲς περιπτώ-