ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ Οἱ χαρακτῆρες τῆς ἐπιστημονικῆς σκέψης Ον θέλουµε νὰ δώσουμε ἰδιαίτερο κῦρος σὲ κατηγορήματα ἤ προτάσεις, ποὺ ἀναφέ- ρονται σὲ κοινωνικὰ ἤ φυσικὰ συμβάντα, ἰσχυριζόμαστε, πὼς εἶναι συμπεράσματα ἤ παρατηρήσεις τῆς ἐπιστημονικῆς σκέψης, δηλαδὴ μιᾶς μορφῆς ἀντίληψης τοῦ κόσμου, ποὺ ξεχωρίζει ἀπὸ κάθε ἄλλη καὶ τῆς ὁποίας τὸ κῦρος ἔχει τὴ μέγιστη δυνατὴ ἕκταση στὴν αὐστηρῶς ὀρθολογιστικὴ νόηση. ᾽Αμέσως γεννιοῦνται τὰ ἐρωτήματα: Ποιοὶ εἶναι οἱ χαρακτῆρες τῆς ἐπιστημονικῆς θεώρησης, ποὺ τὴν διαφοροποιοῦν ἀπὸ κάθε ἄλλη; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ τοὺς ἀναγνωρίσουμε; Τί εἶναι ἐκεῖνο, ποὺ ἐπιβάλλει τὴν ἐπιστημονικὴ σκέψη καὶ δημιουργεῖ τὸ µεγάλο κῦρος της; Ποιὲς εἶναι οἱ ἀδυναμίες της; Κτλ. Στὰ παρα- πάνω ἐρωτήματα θὰ ἀναζητήσουμε ἀπαντήσεις, χωρὶς νὰ μποροῦμε νὰ εἴμαστε ἀπόλυτοι, γιατὶ αὐτοῦ τοῦ εἴδους τὰ ἐρωτήματα συνθέτουν τὸ πρόβλημα τῆς δυνατότητας γιὰ τὴ γνώση. ἐπιστημονικὴ σκέψη χαρακτηρίζεται ἀπὸ δύο εἴδη, τὴν παραγωγικὴ καὶ τὴν ἐπαγω- γική. Στὴν μὲν πρώτη κυριαρχεῖ ἡ λογικὴ κατασκευή, στὴ δὲ δεύτερη λειτουργεῖ ἡ ἀρχὴ τῆς ἐπαγωγῆς τῶν ὁμοίων πραγμάτων ἤ ἀναλόγων φαινομένων στὴν ἴδια τάξη, δη- λαδὴ μποροῦμε νὰ ποῦμε, πὼς ἡ ἐπιστήμη κυριαρχεῖται ἀπὸ τὴν σύνθεση λογικῶν σχηµά- των καὶ τὴν ταξινόμηση φαινομένων. Ἡ ἀνάπτυξη μιᾶς ἐπιστημονικῆς θεωρίας γίνεται μὲ τὴν παραγωγικὴ σκέψη, δηλαδὴ ὁ ἐμπνευσμένος ἐρευνητὴς ἐπινοεῖ τὴν ἀξιωματικὴ θεμελίωσή της καὶ στὴ συνέχεια μὲ τὴν βοήθεια τοῦ λογικοῦ ὀργάνου, τὸ ὁποῖο ἐξασφαλίζει τὴν συνέπεια ὑπόθεσης καὶ συµπερά- σµατος, κτίζει νοητικὸ οἰκοδόμημα, ποὺ προσφέρει λογικὸ σχῆμα στὰ φαινόμενα. Ἢ πα- ραγωγικὴ σκέψη εἶναι φὸ προϊὸν τῆς λογικῆς καὶ γενικότερα τῆς νόησης, μὲ τὸ ὁποῖο ἐ- πενδύεται ἡ παρατήρηση ἤ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ πειράματος, γιὰ νὰ ἐξασφαλίσουν τὴν πα- ραδοχὴ καὶ τὸ κῦρος τους. Πειραματικὰ ἀποτελέσματα, ποὺ δὲν καλύπτονται ἀπὸ τὴ θε- ωρία, περνοῦν σὰν ἀσήμαντα ἤ προετοιμάζουν τὴν ἀκύρωση τῆς κατέστηµένης θεωρίας. Π.χ., τὰ πειράµατα καὶ οἱ παρατηρήσεις τοῦ Γαλιλαίου κλόνισαν τὴ φυσικὴ θεωρία τοῦ ᾿Αριστοτέλη, ἐνῶ συγχρόνως ἄνοιξαν τὸ δρόµο γιὰ τὴ μηχανικὴ τοῦ Νεύτωνα. Ἡ ἀπόδει- ξη ἐξασφαλίζει τὴ λογικὴ συνέπεια στὴ θεωρία, ἡ ὁποία ἑρμηνεύει τὸ φαινόμενο, χωρὶς νὰ εἶναι βέβαιο, πὼς ἀποκαλύπτει τὸ ἀντικείμενο. Π.χ. οἱ θεωρίες τοῦ Πτολεμαίου, τοῦ Νεύ- τῶνα καὶ τοῦ ᾿Αινστάιν εἶναι ἐξίσου ἐπιστημονικὲς καὶ ἐπαληθεύονται ἀπὸ τὴν παβατήρη- ση γιὰ τὸ χρόνο ποὺ προσέφεραν παραδεκτὸ κοσμοείδωλο. Ἔτσι ἡ µία ἀντικατέστησε τὴν ἄλλη, ὅταν ἦταν τόσο τελειοποιηµένη, ὥστε ἡ λογική της ἐπένδυση νὰ ἐκτείνεται σὲ ὅλες τὶς γνωστὲς κατηγορίες φαινομένων, τὶς ὁποῖες ἡ ἄλλη ἀδυνατοῦσε νὰ ἐξηγήση. Στὴν ἐπιστήμη ἐπεκράτησαν διάφορες ἀρχές, οἱ ὁποῖες διαμόρφωσαν τὴν πορεία της, γιαυτό, προτοῦ προχωρήσουμε σὲ γενικὲς παρατηρήσεις γιὰ τὴν ἐξέλιξη τῆς ἐπιστή- μης, πρέπει νὰ προσδιορίσουμε ὅσο τὸ δυνατὸν καλύτερα τὶς βασικὲς ἀρχὲς τῆς ἐπιστη- μονικῆς σκέψης: {) ᾿Αρχὴ τῆς νοµοτέλειας: Τὰ γεγονότα ἀκολουθοῦν ὁρισμένους νόμους, γιαυτὸ καὶ ἀνάλογα γεγονότα θὰ πρέ- πει νὰ ὑπακούουν στοὺς ἴδιους νόμους. Συγκεκριµένα, ἄν παρατηρήσουμε μιὰ σειρὰ γεγο- νότων, τότε μὲ τὴν ἐπαγωγικὴ σκέψη ἤ μέθοδο προσπαθοῦμε νὰ διατυπώσουµε ἕνα γενικὸ κανόνα ἤ νόµο, ποὺ νὰ ἐκφράζει σὰν μερικὲς περιπτώσεις τὰ γεγονότα τῆς σειρᾶς. Κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο, ἄν ἔχουμε μιὰ σειρὰ κανόνων ἤ νόμων, προσπαθοῦμε νὰ βροῦμε ἕνα γενι- κότερο νόµο, ὁ ὁποῖος νὰ περιλαμβάνει τοὺς προηγούμενους νόμους σὰν ἐῑδικὲς περιπτώ-