ΣΠΥΡΟΣ ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ Γ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΟΣ ΙΘΑΚΕΣ: β) ἡ καβαφικὴ (Δεύτερη συνέχεια) Σὰν βγῆς στὸν πηγαιμὸ γιὰ τὴν Ἰθάκη Σὰν βγῆς στὸν πηγαιμὸ γιὰ τὴν Ἰθάκη Σὰν βγῆς στὸν πηγαιμὸ γιὰ τὴν Ἰθάκη "Ὅσες φορὲς κι ἄν γράψουμε τὸν ἀρχικὸ στίχο τοῦ περίπυστου καὶ πολυώνυµου ποιή- ματος, δὲν θὰ βρεθεῖ ἄνθρωπος (εἰδὼς) νὰ ρωτήσει οὔτε γιὰ ποιά Ἰθάκην πρόκειται οὔτε γιατί θὰ πρεπε νὰ βγαίναµε «στὸν πηγαιµό»/ Μὰ τί λέω! Εκατομμύρια ἄνθρωποι ἔχουν διαβάσει τὸ στίχον, κι ὅμως κανείς, ποτὲ δὲν ὑπέβαλε στὸν ἑαυτό του ἤ τρίτους τὰ ἐρωτή- ματα αὐτά! Γιατί; Μὰ ἐπειδὴ εἶναι φανερὸ πὼς ὁ ἀναγνώστης, καίτοι ἀγνοεῖ πιθανῶς τὴν ἀκριβῆ ἀπάντησιν, διαισθάνεται καὶ ποιὰ εἶναι ἡ ᾿Ιθάκη γιὰ τὴν ὁποίαν πρόκειται, καὶ τὸ λόγο γιὰ τὸν ὁποῖον ἐπιβάλλεται αὐτονόητη ἡ ἔξοδος «στὸν πηγαιμό» (βλ. τὸ πρῶτο μέρος τῆς ἐργασίας αὐτῆς ὅπου ὁρίζεται τί ἀκριβῶς εἶναι ἡ ὁμηρικὴ ᾿Ιθάκη ---πῶς ἔχει περάσει στὴ συνείδησί μας ὡς σύμβολο --- Δαυλός, 4ἱ, σελ. 2118-2121). Δὲν εἶναι ἄσχετον, ἐξ ἄλλου, νὰ ἐπισημανθεῖ ἰδιαίτερα πὼς ποτὲ --ὡς τώρα: α) κανεὶς δὲν κατονόμασε τὴ συμβολικὴν ᾿Ιθάκη --αὐτὴν ποὺ φέρει στὸ νοῦ μας ὁ πρῶτος στίχος τοῦ καβαφικοῦ ποιήματος, β) κανεὶς δὲν αἰτιολόγησε τὸν οἱονεὶ σίνε κβὰ νὸν «πηγαιμό», γ) κανεὶς δὲν κατήγγειλε παιδαριώδη τὰ γνωστὰ λόγια τοῦ Καβάφη πρὸς τὸν Γ. Λε- χωνίτην: «Ὁ ἄνθρωπος εἰς τὴν ζωήν του ἐπιδιώκων ἕνα σκοπὸν (τὴν Ἰθάκην) ἀποκτᾶ πεῖ- ραν, γνώσεις καὶ ἐνίοτε ἀγαθὰ ἀνώτερα τοῦ σκοποῦ αὐτοῦ καθ᾽ ἑαυτοῦ» (Στρατῆ Τσίρκα, «Ὁ Καβάφης καὶ ἡ ἐποχή του», σελ. 434)0), Ἤδη ἐμεῖς ὑποχρεώνουμε ἑαυτοὺς στὴν ἐπισήμανσι, ἔκθεσι καὶ ἀνάλυσι ὅσων ἀκρι- βῶς ἐμπόδισαν τὴν ὥς τὶς ἡμέρες µας: καὶ κατονομασίαν (Ἰθάκης), καὶ αἰτιολόγησιν («πηγαιμοῦ»), καὶ καταγγελίαν (τῶν παραπληρωματικῶν παιδαριω- διῶν τοῦ Καβάφη) ---δὲν φεύγουμε τὴν εὐθύνη: Ἢ «διανοούμενη ἀνθρωπότης», ἡ «διανόησις», ὅλο καὶ περισσότερον τὸ κατὰ τοµέα τμῆμα τῆς Ισχύος (αὐτονόητα, νομοτελειακὰ ἐπιβαλλόμενο κατὰ κράτος) μπλοκάρει ὅλους τοὺς δρόμους τῆς δημοσιότητας 2, Συνεπεία τούτου οἱ διανοούμενοι δὲν εἶναι πιὰ οἱ ἀκεραιούμενοι [οἱ ἀρνούμενοι νὰ τοὺς λείπει ἤ περισσεύει τίποτε] σκαπανεῖς τοῦ πνεύματος (φιλοσοφικῆς - ἐπιστημονικῆς ἔρευνας), ἀλλ᾽ αὐτοὶ ποὺ ἡ Ἰ- σχὺς [θάπτουσα τοὺς ἀκλινῶς ἀκεραιουμένους στὴν αὐθαιρεσία της] διορίζει - ἐγκαθιστᾶ. Πρὸς τί; ᾽Ακριβῶς γιὰ νὰ φθάνει στοὺς λαοὺς µόνον ὁ ἕωλος, διαβρωτικὸς καὶ ὑπονο- μευτικὸς λόγος! Ἠτοι αὐτὸς ποὺ ἡ 0) ἴδια (Ἰσχύς) ἀνέχεται, ἐγκρίνει, εὐλογεῖ, διακελεύ- ει πρὸς τὸν σκοπὸν ὅπως, ἐκμηδενίζουσα - ὑποτάσσουσα - γελοιοποιοῦσα - ἐκμέταλ- λευόµενη τὸ λόγον, τὸ μὲν τὸν καταστήσει (καθιστᾶ) ἀπόλυτο ὅ ὄργανό της, διαστρεβλω- τικὸν ἤ συγκἀάλυπτικὸν τῆς πραγματικότητας (διακελευσ{ικὸν τῶν ὑπονομευτικῶν της προθέσεων ἐντεταλμένον φορέα), τὸ δὲ κλονίσει τὴν ἐμπιστοσύνην - ὑπόληψιν τῶν λαῶν σ᾽ αὐτὸν (ὥστε οἱ λαοὶ ν᾽ ἀποσύρουν ἀπ᾽ αὐτὸν τὴν ἐμπιστοσύνην - ὑπόληνψί Έους --μοιά- ζει ἀντιφατικό, ἀλλὰ δὲν εἶναι). Γεγονὸς ποὺ καὶ ἔχει συντελεστεῖ σχεδόν, καὶ τὰ ἑπακό- λουθά του ἀναγνωρίζονται ---τελείως διαφανῆ, ὁλότελα ὁρατά: Πλὴν τοῦ ὅτι ἡ μέν... (αὐ- το)στράτευσις στὶς τάξεις τῆς (Λουκουμο)Επανάστασης ἀδυνατεῖ ὅτι πέραν τοῦ ν᾿ ἀναλύ- εται σὲ γόους (φιλότητες, ἀνθρωπιές, ἀδερφωσύνες, πανανθρώπινες ἀγάπες..., ἐνσυνείδη-. τα ἤ ἠλίθια παίζοντας τὸ παιγνίδι τῆς Ἰσχύος), ὁ δὲ λόγος αὐτοδιασύρεται γυ- μνούμενος δ), ἡ ἰντελλιγκέντσια αὐτοαποκαλύπτεται ὅ,τι εἶναι: ὑποκριτική, εὐτελής, μικροπρεπής, πλεονέκτις, ἀνόητη, φίλαυτη, ἀχρεία, κυνικὴ -- «αὐτὰ τά... μοντέλα ὑπο- ς λήπτεσθε κι ἐμπιστεύεσθε οἱ λαοί;», ρωτάει ἀθῶα δῆθεν ἡ Ἰσχύς... Μὰ ὄχι, φυσικά. Οἱ