Η ΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΙΛΕΟΩΝ ΟΗΑΡΙΕΣ Η. ΚΑΗΝ, Ὁ ̓Αναξίμανδρος καὶ οἱ ἀπαρχὲς τῆς Ἑλληνικῆς Κοσμολογίας 1. Εἶναι πολὺ καθυστερημένη καὶ ἴσως νὰ μὴν ἔχει λόγο μιὰ κριτικὴ ἐπὶ ἑνὸς βιβλίου, ποὺ ἡ πρώτη του ἔκδοση (ὡς διδακτικὴ διατριβὴ εἶχε ὑποβληθεῖ στὸ (οἰμπιδία Ὀπίνετοϊίγ καὶ εἶχε συμπεριλάβει τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ χειρογράφου στὴν ἀρχική του μορφή) ἔγινε, ἴσως, τὸ ἔτος 1959 διὰ δαπανῶν τοῦ δίαηννοοά (οοκον Γοάρε Γουπάαίίοη καὶ τοῦ προσωπικοῦ τοῦ Οοἰμπιοία πίνετγοιῖν Ρτεςς. Οἱ ἐκδότες τοῦ «Πολύτυπου ΕΠΕ» καὶ ὁ Νίκος Τζανάκης παρουσίασαν τὸ ἐν ἐπικεφαλίδι ἔργο τοῦ ΟΠατίες Η. ΚαΠΠ μὲ τίτλο « Ὁ ̓Αναξίμανδρος καὶ οἱ ἀπαρχὲς τῆς Ἑλληνικῆς Κοσμολογίας» τὸ 1982 στὸ ἑλληνικὸ κοινό. Ἔχουμε ἔτσι καὶ μία νέα καθυστέρηση στὸ ἔργο τῆς κριτικῆς. Παρ’ ὅλα αὐτά, ἐπειδὴ τὸ θέμα εἶναι ἐξαιρετικὰ σημαντικὸ γιὰ τὴν κλασσικὴ Ἑλληνικὴ σκέψη, θὰ σημειώσω τὶς παρατηρήσεις μου κατὰ συνοπτικὸ τρόπο. 2. Στὸν πρόλογο τῆς πρώτης ἔκδοσης ὁ συγγραφέας εἶχε σημειώσει: « Ἡ πρόσφατη τάση νὰ ἐξομοιωθεῖ ὁ ̓Αναξίμανδρος μὲ τὸν Ἡσίοδο --- ποὺ ὑπόκειται καὶ στὴν ἔξοχη πραγματεία τοῦ «ογη/ογα “Ῥγίποϊρίμι αρίεπιἰαε ̓. --- μπορεῖ μόνο νὰ καταστήσει ἀσαφῆ τὰ διακριτικὰ γνωρίσματα τοῦ καθενός, συγχέοντας τὶς πολὺ διαφορετικὲς ὡς πρὸς τὴ φύση στάσεις, ποὺ χαρακτηρίζουν τοὺς Ἕλληνες ἐπικοὺς ποιητὲς καὶ τοὺς πρώτους φιλοσόφους. "Αν αὐτοὶ οἱ πρῶτοι φιλόσοφοι στάθηκαν ἱκανοὶ νὰ θεωρήσουν ὡς δεδομένη μιὰ συνεπῆ, προκατασκευασμένη κοσμολογία, τότε δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ εἶναι οἱ πρῶτοι. Απεναντίας ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ οἱ Μιλήσιοι καὶ οἱ διαδοχοί τους ἐπεζεργάστηκαν ἕνα ἐσωτερικὰ συνεπὲς θεωρητικὸ σχῆμα γιὰ τὸν κόσμον, αὐτὸ φυσιολογικὰ ἄσκησε ἰσχυρὴ ἐπίδραση στοὺς 40ΓΟΣ ΚΑ] ΜΥΣΤΗΡΙΟ Ἔχει; λεχθῆ κατὰ κόρον ὅτι τὸ μυστήριο βρίσκεται πέρα ἀπὸ τὸν λόγο. Τοῦτο εἴναι τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς ἰσοπεδωτικῆς ἀντίληψης γιὰ τὴν δράση τοῦ λόγου. Ὅταν λέμε πὼς τὸ μυστήριο βρίσκεται πέρα ἀπὸ τὸν λόγο, δὲν ἐννοοῦμε ὅτι εἶναι ἄσχετο μ ̓ αὐτόν. Ἐννοοῦμε ὅτι εἶναι ἄσχετο μὲ τὸ ἐπίπεδο συνείδησης, ποὺ συνυφαίνεται πρὸς τὴν ὑποστασιοποιό χρήση του. Τὸ μυστήριο μπορεῖ νὰ καθορίση τὸν λόγο, δὲν μπορεῖ νὰ καθορισθῆ ἀπὸ αὐτόν --- μπορεῖ νὰ τὸν φορτίση, δὲν μπορεῖ νὰ φορτισθῆ ἀπὸ «αὐτόν. ̓Απὸ τὴν στιγμὴ ποὺ ὁ ὁμιλῶν προσπαθεῖ νὰ ἐγκλωβίση τὸ μυστήριο, τὸ ἔενώνει. Απὸ τὴν στιγμὴ ποὺ ἁπλῶς τὸ σημαίνει, τὸ μεταδίδει --- ἄν καὶ ἐφ ̓ ὅσον ὁ ἀκούων ὄντως ἀκούει. . Ὁ λόγος καθ ̓ αὑτὸς οὔτε προσφέρεται στὸ μυστήριο οὔτε τὸ ἀπορρίπτει. Τὸ πᾶν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸν ὁμιλητὴ καὶ τὸν ἀκροατή. Δὲν ὑπάρχει τίποτα, ποὺ νὰ μὴν μπορεῖ νὰ ἀγγίξη τὸ μυστήριο --- μὲ ἐξαίρεση τὴν διανόηση τοῦ ἅρπαγα ἀνθρώπου. Αὐτοῦ μόνον ὁ λόγος βρίσκεται πέρα ἀπὸ τὸ μυστήριο --- ἀλλὰ καὶ πάλι τότε μόνον, ὅταν συνειδητὰ προσπαθῆ νὰ τὸ μεταδώση. Ὅταν ἡ ἅρπαξ διανόηση δὲν τὸ προσπαθῆ, γίνεται καὶ αὐτὴ κοινωνὸς τοῦ μυστηρίου, ἀλλὰ τότε βέβαια δὲν τὸ γνωρίζει. Τὸ γνωρίζουν μόνον οἱ ἀλλοι. Σὲ τελικὴ ἀνάλυση δὲν ὑπάρχει φράγμα ἀνάμεσα στὸ μυστήριο καὶ τὸν λόγο. Ὑπάρχει φράγμα μόνον ἀνάμεσα στὸ μυστήριο καὶ τὴν διανόηση. Σημασία δὲν ἔχει, ἄν σιωπᾶ κανεὶς ἤ ἄν ὁμιλῆ γιὰ τὸ μυστήριο. Σημασία ἔχει, ἄν τὴν ὥρα ποὺ ὁμιλεῖ γιὰ αὐτὸ βρίσκεται ἐν σιωπῆ ὁ ἴδιος. Αἰμίλιος Μπουρατῖνος