Η ΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΙΛΕΟΩΝ ΟΗΑΡΙΕΣ Η. ΚΑΗΝ, Ὁ ᾿Αναξίμανδρος καὶ οἱ ἀπαρχὲς τῆς Ἑλληνικῆς Κοσμολογίας 1. Εἶναι πολὺ καθυστερημένη καὶ ἴσως νὰ μὴν ἔχει λόγο μιὰ κριτικὴ ἐπὶ ἑνὸς βιβλίου, ποὺ ἡ πρώτη του ἔκδοση (ὡς διδακτικὴ διατριβὴ εἶχε ὑποβληθεῖ στὸ (οἰμπιδία Ὀπίνετοϊίγ καὶ εἶχε συμπεριλάβει τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ χειρογράφου στὴν ἀρχική του μορφή) ἔγι- νε, ἴσως, τὸ ἔτος 1959 διὰ δαπανῶν τοῦ δίαηννοοά (οοκον Γοάρε Γουπάαίίοη καὶ τοῦ προ- σωπικοῦ τοῦ Οοἰμπιοία πίνετγοιῖν Ρτεςς. Οἱ ἐκδότες τοῦ «Πολύτυπου ΕΠΕ» καὶ ὁ Νίκος Τζανάκης παρουσίασαν τὸ ἐν ἐπικεφαλίδι ἔργο τοῦ ΟΠατίες Η. ΚαΠΠ μὲ τίτλο « Ὁ ᾿Αναξί- µανδρος καὶ οἱ ἀπαρχὲς τῆς Ἑλληνικῆς Κοσμολογίας» τὸ 1982 στὸ ἑλληνικὸ κοινό. Ἔ- χουμε ἔτσι καὶ µία νέα καθυστέρηση στὸ ἔργο τῆς κριτικῆς. Παρ’ ὅλα αὐτά, ἐπειδὴ τὸ θέ- μα εἶναι ἐξαιρετικὰ σημαντικὸ γιὰ τὴν κλασσικὴ Ἑλληνικὴ σκέψη, θὰ σημειώσω τὶς πα- ρατηρήσεις µου κατὰ συνοπτικὸ τρόπο. 2. Στὸν πρόλογο τῆς πρώτης ἔκδοσης ὁ συγγραφέας εἶχε σημειώσει: « Ἡ πρόσφατη τάση νὰ ἐξομοιωθεῖ ὁ ᾿Αναξίµανδρος μὲ τὸν Ἡσίοδο --- ποὺ ὑπόκειται καὶ στὴν ἔξοχη πραγ- µατεία τοῦ «ογη/ογα “Ῥγίποϊρίμι αρίεπιἰαε᾽. --- μπορεῖ µόνο νὰ καταστήσει ἀσαφῆ τὰ δια- κριτικὰ γνωρίσματα τοῦ καθενός, συγχέοντας τὶς πολὺ διαφορετικὲς ὡς πρὸς τὴ φύση στά- σεις, ποὺ χαρακτηρίζουν τοὺς Ἕλληνες ἐπικοὺς ποιητὲς καὶ τοὺς πρώτους φιλοσόφους. "Αν αὐτοὶ οἱ πρῶτοι φιλόσοφοι στάθηκαν ἱκανοὶ νὰ θεωρήσουν ὡς δεδομένη μιὰ συνεπῆ, προκατασκευασµένη κοσµολογία, τότε δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ εἶναι οἱ πρῶτοι. Απεναντίας ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ οἱ Μιλήσιοι καὶ οἱ διαδοχοί τους ἐπεζεργάστηκαν ἕνα ἐσωτερικὰ συνε- πὲς θεωρητικὸ σχῆμα γιὰ τὸν κόσμον, αὐτὸ φυσιολογικὰ ἄσκησε ἰσχυρὴ ἐπίδραση στοὺς 40ΓΟΣ ΚΑ] ΜΥΣΤΗΡΙΟ Ἔχει; λεχθῆ κατὰ κόρον ὅτι τὸ μυστήριο βρίσκεται πέρα ἀπὸ τὸν λόγο. Τοῦτο εἴ- ναι τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς ἰσοπεδωτικῆς ἀντίληψης γιὰ τὴν δράση τοῦ λόγου. Ὅταν λέ- µε πὼς τὸ μυστήριο βρίσκεται πέρα ἀπὸ τὸν λόγο, δὲν ἐννοοῦμε ὅτι εἶναι ἄσχετο μ᾽ αὐτόν. Ἐννοοῦμε ὅτι εἶναι ἄσχετο μὲ τὸ ἐπίπεδο συνείδησης, ποὺ συνυφαίνεται πρὸς τὴν ὑποστασιοποιό χρήση του. Τὸ μυστήριο μπορεῖ νὰ καθορίση τὸν λόγο, δὲν µπο- ρεῖ νὰ καθορισθῆ ἀπὸ αὐτόν --- μπορεῖ νὰ τὸν φορτίση, δὲν μπορεῖ νὰ φορτισθῆ ἀπὸ «αὐτόν. ᾿Απὸ τὴν στιγμὴ ποὺ ὁ ὁμιλῶν προσπαθεῖ νὰ ἐγκλωβίση τὸ μυστήριο, τὸ ἔε- νώνει. Απὸ τὴν στιγμὴ ποὺ ἁπλῶς τὸ σηµαίνει, τὸ μεταδίδει --- ἄν καὶ ἐφ᾽ ὅσον ὁ ἀ- κούων ὄντως ἀκούει. . Ὁ λόγος καθ᾽ αὑτὸς οὔτε προσφέρεται στὸ μυστήριο οὔτε τὸ ἀπορρίπτει. Τὸ πᾶν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸν ὁμιλητὴ καὶ τὸν ἀκροατή. Δὲν ὑπάρχει τίποτα, ποὺ νὰ μὴν μπορεῖ νὰ ἀγγίξη τὸ μυστήριο --- μὲ ἐξαίρεση τὴν διανόηση τοῦ ἅρπαγα ἀνθρώπου. Αὐτοῦ μόνον ὁ λόγος βρίσκεται πέρα ἀπὸ τὸ μυστήριο --- ἀλλὰ καὶ πάλι τότε μόνον, ὅταν συνειδητὰ προσπαθῆ νὰ τὸ μεταδώση. Ὅταν ἡ ἅρπαξ διανόηση δὲν τὸ προσπαθῆ, γί- νεται καὶ αὐτὴ κοινωνὸς τοῦ μυστηρίου, ἀλλὰ τότε βέβαια δὲν τὸ γνωρίζει. Τὸ γνωρί- ζουν μόνον οἱ ἀλλοι. Σὲ τελικὴ ἀνάλυση δὲν ὑπάρχει φράγμα ἀνάμεσα στὸ μυστήριο καὶ τὸν λόγο. Ὑ- πάρχει φράγμα μόνον ἀνάμεσα στὸ μυστήριο καὶ τὴν διανόηση. Σημασία δὲν ἔχει, ἄν σιωπᾶ κανεὶς ἤ ἄν ὁμιλῆ γιὰ τὸ μυστήριο. Σημασία ἔχει, ἄν τὴν ὥρα ποὺ ὁμιλεῖ γιὰ αὐτὸ βρίσκεται ἐν σιωπῆ ὁ ἴδιος. Αἰμίλιος Μπουρατῖνος