ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ ̓Αδυναμίες καὶ ἐξέλιξη τῆς ἐπιστήμης ἑ προηγούμενο ἄρθρο (4αυλός, 46) εἴδαμε σὲ γενικὲς γραμμὲς ποιοὶ εἶναι οἱ χαρακτῆρες τῆς ἐπιστημονικῆς σκέψης. Γιὰ νὰ σχημματίσουμε ὁλοκληρωμένη ἀντίληψη τῆς ἐπιστημονικῆς θεώρησης τοῦ κόσμου, εἶναι ἁπαραίτητο νὰ ἐξετάσουμε, ποιὲς ἀδυναμίες περιορίζουν τὴν ἐπιστημονικὴ μέθοδο, ὥστε νὰ μὴν μποροῦμε νὰ ἔχουμε μιὰ ἁπόλυτη γνώση τῶν συμβάντων. 1) ̓Αδυναμία τῆς ἐπαγωγικῆς σκέψης "Ας κάνουμε τὴ σκέψη: "Αν ὁ χρυσὸς εἶναι μέταλλο καὶ τὰ μέταλλα εἶναι λαμπερά, τότε ὁ χρυσὸς εἶναι λαμπερός. Πραγματικὰ ὁ χρυσὸς εἶναι λαμπερὸς, γι’ αὐτὸ εἶναι μέταλλο, καὶ τὰ μέταλλα εἶναι λαμπερά. Εἶναι φανερὸ πὼς ἡ παραπάνω σκέψη δὲν ἔχει κανένα ἰδιαίτερο λόγο γιὰ νὰ εἶναι σωστή, καὶ ὅμως σὲ ἀνάλογους συλλογισμοὺς εἶναι θεμελιωμένοι οἱ περισσότεροι ἐπιστημονικοὶ νόμοι. Στὴν ἐπιστήμη δεχόμαστε πάντα τὴν ἀρχή: «Τὰ γεγονότα ἀκολουθοῦν ὁρισμένους νόμους, γι αὐτὸ καὶ ἀνάλογα γεγονότα θὰ πρέπει νὰ ὑπακούουν στοὺς ἴδιους νόμους». Αὐτὴ τὴν ἀρχὴ μπορεῖ νὰ τὴν ἑπαληθεύσουμε σὲ ἕνα πεπερασμένο ἀριθμὸ περιπτώσεων. Τὶ εἶναι ὅμως ἐκεῖνο, ποὺ μᾶς βεβαιώνει γιὰ τὶς περιπτώσεις, ὁποὺ δὲν τὴν ἔχουμε ἐπαληθεύσει, ̓Ασφαλῶς δὲν ὑπάρχει καμμιὰ βεβαιότητα γιὰ τὴν παραπάνω ἀρχή. Ἣ ἀξία της βρίσκεται στὸ ὅτι μποροῦμε νὰ προβλέψουμε μὲ μεγάλη πιθανότητα τὴν ἐπαλήθευσή της. ̓Απὸ αὐτὲς τὶς σκέψεις γίνεται φανερὸ πὼς ἡ ἰσχὺς τῆς ἐπαγωγῆς δὲν εἶναι ἀπόλυτη, ἀλλὰ μᾶς δίνει δυνατότητες γιὰ πρόβλεψη. Ὁ φιλόσοφος Χιούμ εἶναι ὁ πρῶτος ποὺ σκόρπισε τὴν ἀμφιβολία γιὰ τὴν ἀπόλυτη ἰσχὺ τῆς ἐπαγωγῆς. Ἕνα δύσκολο ἐπιστημονικὸ πρόβλημα καὶ γενικώτερα φιλοσοφικὸ ἀποτελεῖ ἡ σχέση φυσικῆς λειτουργίας καὶ ἐπαγωγικῆς θεώρησης, δηλαδὴ τὰ ἀποτελέσματα ἐπαγωγικῶν σκέψεων κατὰ πόσον ἀνταποκρίνονται στὰ ἀντικειμενικὰ γεγονότα... Ἡ ἐπαγωγικὴ σκέψη ἐπιτρέπει τὴν ἀποκάλυψη φυσικῶν νόμων ἤ εἶναι σχηματικὴ ταξινόμηση φαινομένων, τὰ ὁποῖα προκαλοῦνται ἀπὸ ἄσχετες μεταξύ τους λειτουργίες, ποὺ δὲν ὑποπτευόμαστε; Οἱ ἀναλογίες ποὺ διαπιστώνουμε στὰ πειρματικά μας ἀποτελέσματα εἶναι ἐκδηλώσεις ἰδιοτήτων τῶν ὄντων ἤ κατασκευὲς τῆς ἀνθρώπινης νόησης; Στὰ παραπάνω ἐρωτήματα εἴμαστε ὑποχρεωμένοι νὰ δεχθοῦμε τὶς πρῶτες ὑποθέσεις, παρ ̓ ὅλο ποὺ δὲν μποροῦμε νὰ ἔχουμε πλήρεις ἀποδείξεις, γιατὶ διαφορετικὰ ἀποκλείουμε τὴ δυνατότητα θεμελίωσης ἐπιστήμης, τῆς ὁποίας τὸ κῦρος νὰ στηρίζεται στὴν πρόβλεψη. "Αν δεχθοῦμε τὶς δεύτερες ὑποθέσεις τῶν ἐρωτημάτων, τότε πρέπει νὰ ὑποθέσουμε, ὅτι ἡ νόησή μας εἶναι τελείως ἀνεξάρτητη ἀπὸ τὴν ὕπαρξη τοῦ ἀντικειμενικοῦ κόσμου, δηλαδὴ νὰ ὁδηγηθοῦμε σ ̓ ἕνα ἁπόλυτο ὑποκειμενισμὸ. ̓Αντιθέτως ἡ ἀνθρώπιγη νόηση εὑρίσκεται συνεχῶς κάτω ἀπὸ τὴν ἄμεση ἐπίδραση τοῦ φυσικοῦ περιβάλλοντος. Π.χ., ἡ λογική, ὅπως φαίνεται, εἶναι προϊὸν διαλόγου τῆς νόησης μὲ τὴ φύση, γιατὶ διαρκῶς ἐξελίσσεται σὲ μιὰ καλύτερη προσαρμογὴ στὶς αὐξανόμενες ἀνάγκες τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ἐπαγωγικὴ μέθοδος εἶναι ἀπαραίτητη στὴν ἐπιστήμη, ἀλλὰ πολὺ δύσκολη, γιατὶ στὴν ἐφαρμογή της κυριαρχεῖ ἡ διακριτικὴ λειτουργία τοῦ διαχωρισμοῦ τῶν ἰδιοτήτων, οἱ ὁποῖες ἐπιτρέπουν τὴν ταξίνόμηση συμβάντων καὶ πραγμάτων σὲ κατηγορίες. Τέλος τὸ ἆποτέλεσμα τῆς ἐπαγωγῆς ἐπαληθεύεται σὲ πεπερασμένο χῶρο, ἐνῶ γιὰ μιὰ ἀπειρία γίνεται δεκτό, χωρὶς ἀπόδειξη ἤ ἐπαλήθευση. 2) ̓Αξιωματικὴ παραδοχὴ τῆς παραγωγικῆς σκέψης Ἢ παραγωῶγικὴ σκέψη φαίνεται νὰ εἶναι ἀπολύτως ἔγκυρη, γιατὶ ἔχει στὴ διάθεσή της