ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ ᾿Αδυναμίες καὶ ἐξέλιξη τῆς ἐπιστήμης ἑ προηγούμενο ἄρθρο (4αυλός, 46) εἴδαμε σὲ γενικὲς γραμμὲς ποιοὶ εἶναι οἱ χαρακτῆ- ρες τῆς ἐπιστημονικῆς σκέψης. Γιὰ νὰ σχημµατίσουµε ὁλοκληρωμένη ἀντίληψη τῆς ἐ- πιστημονικῆς θεώρησης τοῦ κόσμου, εἶναι ἁπαραίτητο νὰ ἐξετάσουμε, ποιὲς ἀδυναμίες περιορίζουν τὴν ἐπιστημονικὴ µέθοδο, ὥστε νὰ μὴν μποροῦμε νὰ ἔχουμε μιὰ ἁπόλυτη γνώση τῶν συμβάντων. 1) ᾿Αδυναμία τῆς ἐπαγωγικῆς σκέψης "Ας κάνουμε τὴ σκέψη: "Αν ὁ χρυσὸς εἶναι μέταλλο καὶ τὰ μέταλλα εἶναι λαμπερά, τότε ὁ χρυσὸς εἶναι λαμπερός. Πραγματικὰ ὁ χρυσὸς εἶναι λαμπερὸς, γι’ αὐτὸ εἶναι µέ- ταλλο, καὶ τὰ μέταλλα εἶναι λαμπερά. Εἶναι φανερὸ πὼς ἡ παραπάνω σκέψη δὲν ἔχει κα- νένα ἰδιαίτερο λόγο γιὰ νὰ εἶναι σωστή, καὶ ὅμως σὲ ἀνάλογους συλλογισμοὺς εἶναι θεµε- λιωμένοι οἱ περισσότεροι ἐπιστημονικοὶ νόμοι. Στὴν ἐπιστήμη δεχόμαστε πάντα τὴν ἀρ- χή: «Τὰ γεγονότα ἀκολουθοῦν ὁρισμένους νόμους, γι αὐτὸ καὶ ἀνάλογα γεγονότα θὰ πρέ- πει νὰ ὑπακούουν στοὺς ἴδιους νόμους». Αὐτὴ τὴν ἀρχὴ μπορεῖ νὰ τὴν ἑπαληθεύσουμε σὲ ἕνα πεπερασμένο ἀριθμὸ περιπτώσε- ων. Τὶ εἶναι ὅμως ἐκεῖνο, ποὺ μᾶς βεβαιώνει γιὰ τὶς περιπτώσεις, ὁποὺ δὲν τὴν ἔχουμε ἐπα- ληθεύσει, ᾿Ασφαλῶς δὲν ὑπάρχει καμμιὰ βεβαιότητα γιὰ τὴν παραπάνω ἀρχή. Ἣ ἀξία της βρίσκεται στὸ ὅτι μποροῦμε νὰ προβλέψουμε μὲ µεγάλη πιθανότητα τὴν ἐπαλήθευσή της. ᾿Απὸ αὐτὲς τὶς σκέψεις γίνεται φανερὸ πὼς ἡ ἰσχὺς τῆς ἐπαγωγῆς δὲν εἶναι ἀπόλυτη, ἀλλὰ μᾶς δίνει δυνατότητες γιὰ πρόβλεψη. Ὁ φιλόσοφος Χιούμ εἶναι ὁ πρῶτος ποὺ σκόρ- πισε τὴν ἀμφιβολία γιὰ τὴν ἀπόλυτη ἰσχὺ τῆς ἐπαγωγῆς. Ἕνα δύσκολο ἐπιστημονικὸ πρόβλημα καὶ γενικώτερα φιλοσοφικὸ ἀποτελεῖ ἡ σχέση φυσικῆς λειτουργίας καὶ ἐπαγω- γικῆς θεώρησης, δηλαδὴ τὰ ἀποτελέσματα ἐπαγωγικῶν σκέψεων κατὰ πόσον ἀνταπο- κρίνονται στὰ ἀντικειμενικὰ γεγονότα... Ἡ ἐπαγωγικὴ σκέψη ἐπιτρέπει τὴν ἀποκάλυψη φυσικῶν νόμων ἤ εἶναι σχηματικὴ τα- ξινόµηση φαινομένων, τὰ ὁποῖα προκαλοῦνται ἀπὸ ἄσχετες μεταξύ τους λειτουργίες, ποὺ δὲν ὑποπτευόμαστε; Οἱ ἀναλογίες ποὺ διαπιστώνουμε στὰ πειρµατικά µας ἀποτελέσματα εἶναι ἐκδηλώσεις ἰδιοτήτων τῶν ὄντων ἤ κατασκευὲς τῆς ἀνθρώπινης νόησης; Στὰ παραπάνω ἐρωτήματα εἴμαστε ὑποχρεωμένοι νὰ δεχθοῦμε τὶς πρῶτες ὑποθέσεις, παρ᾽ ὅλο ποὺ δὲν μποροῦμε νὰ ἔχουμε πλήρεις ἀποδείξεις, γιατὶ διαφορετικὰ ἀποκλείου- µε τὴ δυνατότητα θεμελίωσης ἐπιστήμης, τῆς ὁποίας τὸ κῦρος νὰ στηρίζεται στὴν πρό- βλεψη. "Αν δεχθοῦμε τὶς δεύτερες ὑποθέσεις τῶν ἐρωτημάτων, τότε πρέπει νὰ ὑποθέσου- με, ὅτι ἡ νόησή µας εἶναι τελείως ἀνεξάρτητη ἀπὸ τὴν ὕπαρξη τοῦ ἀντικειμενικοῦ κό- σµου, δηλαδὴ νὰ ὁδηγηθοῦμε σ᾽ ἕνα ἁπόλυτο ὑποκειμενισμὸ. ᾽Αντιθέτως ἡ ἀνθρώπιγη νόηση εὑρίσκεται συνεχῶς κάτω ἀπὸ τὴν ἄμεση ἐπίδραση τοῦ φυσικοῦ περιβάλλοντος. Π.χ., ἡ λογική, ὅπως φαίνεται, εἶναι προϊὸν διαλόγου τῆς νόησης μὲ τὴ φύση, γιατὶ διαρ- κῶς ἐξελίσσεται σὲ μιὰ καλύτερη προσαρμογὴ στὶς αὐξανόμενες ἀνάγκες τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ἐπαγωγικὴ μέθοδος εἶναι ἀπαραίτητη στὴν ἐπιστήμη, ἀλλὰ πολὺ δύσκολη, γιατὶ στὴν ἐφαρμογή της κυριαρχεῖ ἡ διακριτικὴ λειτουργία τοῦ διαχωρισμοῦ τῶν ἰδιοτήτων, οἱ ὁ- ποῖες ἐπιτρέπουν τὴν ταξίνόµηση συμβάντων καὶ πραγμάτων σὲ κατηγορίες. Τέλος τὸ ἆ- ποτέλεσµα τῆς ἐπαγωγῆς ἐπαληθεύεται σὲ πεπερασμένο χῶρο, ἐνῶ γιὰ μιὰ ἀπειρία γίνε- ται δεκτό, χωρὶς ἀπόδειξη ἤ ἐπαλήθευση. 2) ᾽Αξιωματικὴ παραδοχὴ τῆς παραγωγικῆς σκέψης Ἢ παραγωῶγικὴ σκέψη φαίνεται νὰ εἶναι ἀπολύτως ἔγκυρη, γιατὶ ἔχει στὴ διάθεσή της