ΝΙΤΣΑ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΥ - ΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΥ Ἑλληνικὴ καὶ σύγχρονη ἀντίληψη περὶ μουσικῆς Μὲ τὸν ὄρο μουσικὴ οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες ἐννοοῦσαν τὴν ἐπίδοση σὲ κάθε τέχνη τε- λοῦσα ὑπὸ τὴν προστασία τῶν Μουσῶν, ἰ- διαίτερα δὲ τὸν συνδυασμὸ μέλους καὶ ποι- ήσεως ἤ μέλους καὶ ὀρχήσεως. Ὁ ὅρος μουσική, ὅπως τὸν ἐννοοῦμε σήμερα, δη- λαδὴ ἡ ἀνεξάρτητη τέχνη, ποὺ ἔχει σὰν μο- ναδικὸ ὑλικό της τὸν ἦχο, ἐμφανίζεται τὸν 4ον π.Χ. αἰῶνα. ᾿Απὸ τὸν 50 π.Χ. αἰῶνα τὰ κατ᾽ ἐξοχὴν ἑλληνικὰ μουσικὰ ὄργανα, δη- λαδὴ ἡ λύρα, ἡ κιθάρα καὶ ὁ αὐλός, ἔχουν ἐξελιχθῆ σὲ ὑψηλὸ Ῥαθμὸ ὡς πρὸς τὴν κα- τασκευἠ καὶ τὴν τεχνική τους, ἐνῶ ἔχουν ἤδη ἐμφανισθῆ ἐμπνευσμένοι ἐκτελεστὲς καὶ συνθέτες καθὼς καὶ θεωρητικοὶ µελε- τητὲς τῆς μουσικῆς ἐν γένει, ποὺ ἔθεσαν καὶ τὶς ἐπιστημονικές της βάσεις. Παρ’ ὅτι σώζονται ἐλάχιστα λείψανα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς μουσικῆς, ποὺ μάλιστα ἀνήκουν στοὺς σχετικὰ ὕστερους χρόνους, ἐν τού- τοις ἔχουμε πολλὰ στοιχεῖα ποὺ ἀφοροῦν τὴν ἐκτέλεση καὶ ἑρμηνεία της. Ἣ «μεγά- λη» ἐποχὴ τῆς ἑλληνικῆς μουσικῆς εἶναι ἡ ἀρχαϊκὴ καὶ ἡ πρὶν ἀπὸ αὐτήν, κατὰ τὴν ὁ- ποία ἐμφανίσθηκαν οἱ μέγιστοι μουσικοὶ ᾿Ορφεύς, ᾿Αρίων, ᾿Αμφίων, Μαρσύας, Τέρ- πανδρος καὶ ἄλλοι. Οἱ Ἕλληνες διεπίστωσαν πολὺ ἐνωρὶς τὶς ἐπιδράσεις καὶ τὰ ἀποτελέσματα τῆς μουσικῆς ἐπάνω στὴν ἀνθρώπινη ψυχή. Φαντάσθηκαν τὸν Ὀρφέα νὰ μαγεύει μὲ τὴν λύρα του τὰ ἄγρια θηρία καὶ τὰ δέν- δρα, καθὼς λένε δὲ ὁ Αἰσχύλος καὶ ὁ Εὐρι- πίδης, ἀκόμη καὶ τὶς πέτρες. ᾿Επίσης, ὁ ᾿Ορφέας ἀκολούθησε τοὺς ᾿Αργοναῦτες στὴν Κολχίδα, γιὰ νὰ τοὺς ἐνθαρρύνει μὲ τὴν μαγεία τῆς μουσικῆς καὶ νὰ καταπαύει τὶς μεταξύ τους ἔριδες, τέλος δὲ ὁ μεγάλος μουσικὸς κατώρθωσε νὰ κατέβη μέχρι τὸν Αδη, ἱκανότητα ποὺ κατὰ τὸν ἀρχαῖο μύ- θο τοῦ ἔδωσε ἡ διεισδυτικὴ καὶ ἀκαταμά- χήτη δύναμη τῆς μουσικῆς. Οἱ Πυθαγόρειοι πρῶτοι διετύπωσαν τὴν θεωρία περὶ καθάρσεως καὶ θεραπείας τῆς ψυχῆς μέσω τῆς μουσικῆς, γιατὶ πίστευαν ὅτι αὐτὴ ἔχει τὴν δύναμη νὰ τὴν καταπραῦ- νει, νὰ τὴν ἐξαγνίζει καὶ νὰ τὴν ἀφυπνίζει ἐ- πενεργώντας στὸ ἄλογο μέρος αὐτῆς, δη- λαδὴ σ᾽ ἐκεῖνο τὸ μέρος ποὺ δὲν πειθαρχεῖ στὸν λόγο, στὴν ἐπιστήμη καὶ στὴν φιλο- σοφία. Ἔξ αἰτίας αὐτῆς τῆς λειτουργίας της ἡ μουσικὴ εἶχε σπουδαία θέση στὴγ παιδεία τῶν Πυθαγορείων. Τὴν δηµιουργι- κὴ δύναμη τῆς μουσικῆς κατενόησαν οἱ Ἕλληνες, ὅπως φαίνεται καὶ ἀπὸ τὸν μύθο τοῦ ᾿Αμφίωνα, ποὺ μὲ τὸν ἦχο τῆς κιθάρας του ἔκτισε τὰ τείχη μὲ τὶς ἑπτὰ θύρες τῶν Θηβῶν. Ἕνα κοινὸ σημεῖο μεταξὺ τῶν Ὀρφι- κῶν, Πυθαγορείων ἀλλὰ καὶ τοῦ Πλάτω- νος εἶναι ἡ χρήση καὶ ἡ ἰδέα τῆς ἐπωδῆς. Θεωροῦσαν ὅτι τὸ ἠθικὸ καὶ θεραπευτικὸ ἔργο τοῦ ἤχου ἐπιτελεῖται μὲ τὴν μορφὴ ἐ- πωδῆς προερχόμενης συνήθως ἀπὸ τοὺς ἐ- πικοὺς ποιητές. Τὴν ἰαματικὴ δύναμη τῶν ἐπωδῶν χρησιμοποιοῦσαν γιὰ νὰ θεραπεύ- ουν καὶ ἀσθένειες τοῦ σώματος, πράγμα γιὰ τὸ ὁποῖο ἔχουμε συχνὲς ἀναφορὲς στὴν ἀρχαία παράδοση. Στὴν Ἰλιάδα ἀναφέρε- ται ὅτι σταμάτησε τὸ αἷμα ἀπὸ τὴν πληγὴ τοῦ ᾿Οδυσσέα μὲ ἐπωδὲς ποὺ τραγουδήθη- καν ἀπὸ τοὺς γιοὺς τοῦ Αὐτόλυκου. Οἱ Ἕλληνες μελέτησαν μὲ λεπτομέρεια τὶς ἐπιδράσεις τῆς μουσικῆς ἐπάνω στὴν ἀνθρώπινη ψυχὴ ἀναλόγως τοῦ ἠθικοῦ χα- ρακτῆρα της, τοῦ «ἤθους» της καὶ καθώρι- σαν σὲ ἁδρὲς ἀλλὰ καὶ σὲ λεπτὲς γραμμὲς τὶς ἀποχρώσεις καὶ τὰ συναισθήματα ποὺ ἐκφράζει. Ἔτσι, διέκριναν τὸ ἦθος τοῦ μέ- Ἴλους σὲ διασταλτικὸ (μεγαλοπρεπές, ἀν- δροπρεπές, ἡρωϊκό), συσταλτικὸ (ταπεινό, θηλυπρεπές), ἡσυχαστικὸ (ὑμνητικό, ἐγ- κωμιαστικό, συμβουλευτικὸ) καὶ τὸ ἦθος τῶν ἁρμονιῶν σὲ δωριστὶ (ἀνδρῶδες, µεγα- λοπρεπές, ὁρμητικό, ἀξιοπρεπές, σταθε- ρό), ὑποδωριστὶ (ὑπερήφανο, πομπῶδες), φρυγιστὶ (ἐμπνευσμένο, ἐνθουσιαστικό, ἐ- ρεθιστικό, συναισθηματικό), ὑποφρυγιστί (σκληρό, αὐστηρό, κομψό), λυδιστί (ἁπα- λό, εὐχάριστο), ὑπολυδιστί (βακχικό, φιλή- δονο, μεθυστικό) κ.ο.κ. Κατόπιν αὐτῶν, ἧἦ- τὰν φυσικὸ ἡ τέχνη τῆς μουσικῆς νὰ προα-