ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΜΠΟΥΡΑΤΙΝΟΣ Προτάσεις γιὰ μιὰ προσωποκεντρικὴ κοινωνία Στὸν 4αυλὸ τοῦ Νοεμβρίου 1985 δημοσιεύθηκε ἕνα δοκίµιό µου μὲ τίτλο Πέρα ἀπὸ τὸν Καπιταλισμὸ καὶ τὸν Σοσιαλισμό. ᾽᾿Αποτέλεσμα τῆς δημοσίευσης ἐκείνης ἦταν μιὰ σειρὰ ἀπὸ ἐπισκέψεις καὶ τηλεφωνήματα φίλων καὶ γνωστῶν, ποὺ ἀπέβλεπαν στὴν διε- ρεύνηση τοῦ ἑξῆς ἐρωτήματος: Σὲ τί ἀρχὲς θὰ μποροῦσε νὰ στηριχθῆ μιὰ τέτοια µετακα- πιταλιστικὴ καὶ μετασοσιαλιστικὴ κοινωνία; Ἔπειτα ἀπὸ τὴν ἐκδήλωση αὐτοῦ τοῦ ἐνδιαφέροντος σκέφθηκα, πὼς δὲν θὰ ἦταν ᾱ- στοχο νὰ προσπαθήσω νὰ συνοψίσω μὲ ὅσο τὸ δυνατὸ λιγώτερα λόγια μερικὲς ἀπὸ τὶς προσεγγίσεις σὲ θεμελιώδη θέµατα, ποὺ κατὰ τὴ γνώµη µου θὰ πρέπει νὰ διαπνέουν μιὰ τέτοια καινούργια κοινωνία --ὑπὸ τὸ φῶς τῆς πείρας τόσο τοῦ Καπιταλισμοῦ ὅσο καὶ τοῦ Σοσιαλισμοῦ. Παραθέτω λοιπὸν τὶς προσεγγίσεις αὐτὲς ἀμέσως παρακάτω, μὲ τὴν διευ- κρίνηση ὅτι ἔχουν ὅλες ὡς ὑπόβαθρο τὴν μοναδικότητα τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου --τὸ ὁποῖο ἀντιδιαστέλλω ὡς σύλληψη τόσο πρὸς τὴν ἔννοια τοῦ ἐγωκεντρικοῦ ἀτόμου (Καπι- ταλισμὸς) ὅσο καὶ πρὸς τὴν ἔννοια τοῦ ἀδιάφορου μαζανθρώπου (Σοσιαλισμὸς) καὶ τὶς διάφορες παραλλαγὲς των ἤ συσχετίσεις των (Σοσιαλδημµοκρατία). με .. Ἀ Οἱ προσεγγίσεις σὲ θεμελιώδη θέµατα μιᾶς κοινωνίας ἀνθρωπίνων προσώπων δὲν μποροῦν ἐξ ὁρισμοῦ νὰ ἐπέχουν θέση περιγεγραµµένης ἰδεολογίας. Μποροῦν νὰ ἐπέχουν θέση µόνο δυναμικῶν προτεραιοτήτων, ποὺ βρίσκονται σὲ συνεχῆ μετασχηματισμὸ ἀνά- λογα μὲ τὶς ἐπιταγὲς τῶν προσώπων αὐτῶν µέσα στὸν συγκεκριµένο ἱστορικὸ τόπο καὶ χρόνο. Ἔτσι: Α΄ Αὐτογνωσία καὶ ἱκανοποίηση Ἧ κοινωνία τῶν ἀνθρωπίνων προσώπων δὲν ἀσχολεῖται μὲ ἰδεατοὺς ἀνθρώπους. Α- σχολεῖται μὲ ὑπαρκτούς, Δὲν καθορίζει τί ὀφείλει νὰ θέλη τὸ ἄτομο. ᾿Αναζητεῖ τί ὄντως θέλει καὶ γιατί. Πιστεύει, πώς, ἄν ὁ πολίτης ἐνθαρρυνθῆ νὰ προχωρήση στὴν ὑλοποίηση τῶν ὅποιων ἐπιθυμιῶν του μὲ αὐτεπίγνωση, θὰ ἐμπνευσθῆ μετὰ φυσιολογικῶς νὰ ἐμβαθύ- νη σ᾽ αὐτὲς καὶ νὰ δῆ ἀπὸ ποῦ ἀφορμῶνται, γιατὶ ξεφεύγουν ἀπὸ τὸν ἀρχικό τους σκοπὸ καὶ πῶς μετασχηµατίζονται. Θὰ ἀντιληφθῆ ἔτσι μόνος του ὁ πολίτης, ὅτι π.χ. ἡ ἀγάπη τοῦ χρήματος δὲν ἀποτελεῖ παρὰ ἐξωτερίκευση τῆς βαθύτερης ἐπιθυμίας του γιὰ αὐτεκπλήρωση' θὰ καταλάβη μόνος του, ὅτι τὸ κυνήγι τῆς ἐπιβράρευσης δὲν ἀποτελεῖ παρὰ προβολὴ τῆς βαθύτερης ἐπιθυμίας γιὰ καταξίωση τῆς µοναδικότητάς του: καὶ θὰ συνειδητοποιήση µόνος του ὅτι ἡ ἀνάγκη τῆς ἐπικοινωνίας δὲν ἀποτελεῖ παρὰ ἐκδήλωση τῆς βαθύτερης ἐπιθυμίας του γιὰ διακοινωνία. Θὰ καταλάβη, δηλαδή, ὁ πολίτης, πὼς ἡ ᾱ- γάπη του γιὰ τὰ ὑλικὰ ἀποκτήματα δὲν ἀντιπροσωπεύει παρὰ τὴν ἔκφραση της ἐπιταγῆς του γιὰ κατάργηση τοῦ ἐσωτερικοῦ του διχασμοῦ καὶ (κατ᾽ ἐπέκταση) γιὰ ἄρση τῆς ἀπο- κοπῆς του ἀπὸ τὴν οἰκουμένη. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος ποὺ ἡ κοινωνία τῶν ἀνθρωπίνων προσώπων δίνει πρωταρχικὴ σημασία τὴν αὐτογνῶσία. Τὰ πάντα ποὺ θέλομε, τὰ πάντα ποὺ ὀνειρευόμαστε, εἶναι προϊόντα αὐτοῦ ποὺ εἴμαστε. Αὐτὸ συνεπῶς πρέπει νὰ γνωρίσῶμε, ἄν θέλωµε τὰ ὄνειρα καὶ οἱ ἐπιθυμίες νὰ μὴν ὁδηγοῦν συνεχῶς σὲ νέα ὄνειρα καὶ ἐπιθυμίες, ἀλλὰ νὰ εἰσάγουν σὲ μόνιμη ἱκανοποίηση. Καὶ αὐτὸ πρέπει νὰ γνωρίσωµε, ἄν θέλωμε νὰ χειρισθοῦμε τὶς κοι- νωνικὲς ὑποθέσεις μὲ τρόπο, ποὺ νὰ βοηθᾶ τὸν πολίτη νὰ βρῆ αὐτὴν τὴ μόνιμη ἱκανοποίη- ση. Σὲ κάθε φάση τῆς ἀνάπτυξής του τὸ ἄτομο ἔχει διαφορετικὲς ἀνάγκες καὶ αὐτὲς πρέ- πει ἀναμφισβήτητα νὰ ἱκανοποιοῦνται, στὸ μέτρο ποὺ εἶναι αὐτὸ δυνατό. Ἣ ἱκανοποίηση